Ερωτισμός, ενοχές, φαντασιώσεις

Ο Γιάννης Σολδάτος στο «Νέο Ελληνικό Θέατρο» του Γιώργου Αρμένη μελέτησε μια φανταστική συνάντηση του Παπαδιαμάντη με τον Βιζυηνό
Εν τέλει γόνιμη για πολλούς λόγους αναδεικνύεται η παγκόσμια δραματουργική μόδα να δραματοποιούνται φανταστικές ή ιστορικά τεκμηριωμένες συναντήσεις μεγάλων προσωπικοτήτων που η ιστορία των ιδεών ή των μορφών ή των ειδών τους φέρνει να αλληλοεπηρεάζονται ή να αντιδικούν, να μισούνται ή να ερωτεύονται κ.τ.λ. Και τι δεν είδαμε τα τελευταία χρόνια στο θέατρο και πρέπει να πω πολλά από αυτά και αποκαλυπτικά ήταν και χρήσιμα και απολαυστικά. Ιδιαίτερα όσα δραματοποιούσαν φανταστικές και σχεδόν απίθανες σχέσεις. Αυτού του είδους η δραματουργία, πιο δύσκολη και από τις λεγόμενες vies romancees, απαιτεί αρχειακή ενημέρωση, βιβλιογραφική τεκμηρίωση αλλά και βαθιά και ειλικρινή αφομοίωση ιδεών, τάξεων, μεθόδων, ερευνών, στυλ και συνάμα διεισδυτική ψυχολογική ικανότητα.

Το θέατρο ως μίμηση πράξεων είναι και μίμηση των φορέων των πράξεων και τα πρόσωπα που συγκρούονται ή συνυπάρχουν, αλληλοπεριχωρούνται ή αντιστέκονται μέσα σε μια συνθήκη σκηνική έχουν ψυχισμό, ελαττώματα, ιδιοτροπίες, κρυφά κίνητρα, μονομανίες, ιδεοληψίες. Σ΄ ένα θεατρικό κείμενο που οι ήρωές του είναι δημιουργήματα της συγγραφικής φαντασίας ο δραματουργός μπορεί να τα πλάσει κατά το δοκούν. Ο Φρόυντ όμως, ο Μπαχ, ο Σολωμός, ο Ντιντερώ, ο Χάιζεμπεργκ, ο Ροΐδης ή ο Καβάφης δεν μπορούν ως σκηνικά πρόσωπα να αποστούν από τη συχνά λεπτομερώς τεκμηριωμένη ψυχογραφική τους εικόνα. Ερμηνείες διαφορετικές των κινήτρων ή των σκοπών είναι δυνατόν να τολμήσει κανείς αλλά όχι να ανατρέψει και την πυρηνική δομή των ιστορικών ηρώων.

Ο Γιάννης Σολδάτος στο «Νέο Ελληνικό Θέατρο» του Γιώργου Αρμένη δοκιμάζει να μελετήσει μια φανταστική συνάντηση του Παπαδιαμάντη με τον Βιζυηνό. Το εύρημα δεν είναι αυθαίρετο. Οι δύο μεγάλοι μας πεζογράφοι και σύγχρονοι ήταν και κατοικούσαν στην ίδια πόλη και συνεργάζονταν στις ίδιες εφημερίδες και με τους ίδιους πνευματικούς ανθρώπους συζητούσαν και διαφωνούσαν ή συμπορεύονταν. Βεβαίως ανήκουν σε τελείως διαφορετικό ιδεολογικό, υφολογικό και πολιτικό κλίμα. Παρ΄ όλο που και οι δύο είχαν ρίζες πνευματικές που αρδεύονταν από την ορθοδοξία (ο Παπαδιαμάντης γιος παπά, ψάλτης και φανατικά φιλακόλουθος, ο Βιζυηνός παπαδάκι, καλογεράκι στα νιάτα του και προστατευόμενος Δεσπότη, ο πρώτος να κουβαλάει μέσα του την ευσέβεια του μικρού νησιού, ο δεύτερος το πατριαρχικό περιβάλλον), η πορεία τους στα γράμματα ακολούθησε άλλους δρόμους. Ο Βιζυηνός σπουδαγμένος στη Γερμανία με ευρωπαϊκή φιλοσοφική υποδομή, με επιρροές από τον γερμανικό και τον γαλλικό νατουραλισμό και τον κριτικό ρεαλισμό, εισηγητής στον τόπο μας του ψυχολογικού πεζού λόγου αλλά και στην ποίηση με έντονες επιρροές από τους

Οι δύο μεγάλοι μας πεζογράφοι και σύγχρονοι ήταν και κατοικούσαν στην ίδια πόλη και συνεργάζονταν στις ίδιες εφημερίδες

Γερμανούς ρομαντικούς, τους συμβολιστές τον Χάινε, τον Γκαίτε κ.τ.λ. Ο Παπαδιαμάντης ενήμερος όσο λίγοι στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία που για βιοπορισμό μετέφρασε, επηρεάστηκε όμως κυρίως από τον Ντοστογιέφσκι αλλά και τον Τσέχωφ (οι μεταφράσεις τριών τσεχωφικών διηγημάτων που φιλοτέχνησε είναι πρόβλημα αν μπορούν να διακριθούν με γνώμονα ποιος μετέφρασε ποιόν;!), κυρίως όμως υπηρέτησε έναν ιδιότυπο πνευματικό νατουραλισμό, μια δηλαδή μουσική προσέγγιση της φύσης, του περιβάλλοντος ως πεδίου αποκαλύψεως της θεϊκής δημιουργίας.

Ο Σολδάτος δεν έπεσε στην παγίδα να αντιπαραθέσει τις ιδεολογικές, αισθητικές ή κοινωνικές διαφορές των δύο ομοτέχνων. Τρελός ο ένας στο Δρομοκαΐτειο εξαιτίας της προχωρημένης συφιλίδος, περιθωριακός, πάμπτωχος, ρακένδυτος ο άλλος, μεροκαματιάρης της γραφής. Στην ουσία ακόμη δόκιμοι στη συντεχνία, άκριτοι αλλά σεβαστοί στους ομοτέχνους τους. Ο Σολδάτος φαντάζομαι όταν συνέλαβε την ιδέα να προχωρήσει σε μια φανταστική τους συνάντηση, μια επίσκεψη του Παπαδιαμάντη στο Δρομοκαΐτειο θα αναρωτήθηκε μετά την πρώτη έκπληξη (δεν είχαν οικειότητα σχέσεων οι δύο συγγραφείς) και τα συνήθη τι θα έχουν να πουν αυτοί οι δύο άνθρωποι. Θα ήταν ανόητο να εξελιχθεί η συνάντηση σε έναν καβγά, μια έριδα ιδεών, ευρωπαϊστής, μοντερνιστής ο ένας, ορθόδοξος, συντηρητικός ο άλλος. Η λύση που βρήκε και που ακολούθησε είναι πράγματι και πρωτότυπη και γόνιμη και διαφωτιστική για την ανίχνευση των βαθέων κινήτρων τους. Ο ερωτικός Βιζυηνός με τις έμμονες ιδέες για τις εφήβους που τον κατέτρυχαν από τη μια και από την άλλη ο κρυφός απωθημένος ενοχικός ερωτισμός του Παπαδιαμάντη.

Ανέτρεξε λοιπόν ο Σολδάτος σε δύο διηγήματα των δύο συγγραφέων σαφώς και αποκαλυπτικώς αυτοβιογραφικά και γύρω από τις νεαρές ερωτικές εμμονές των δύο δημιουργών πολώνει το έργο του. Η νεαρή Κλάρα, κόρη του γηραιού καθηγητή του Βιζυηνού στη Γοττίγγη και η Μοσχούλα, η έφηβη της Σκιάθου, η πρώτη ηρωίδα στο διήγημα «Οι συνέπειες παλιάς ιστορίας» η δεύτερη όραμα γυμνό στο «Όνειρο στο κύμα», γίνονται τα ερωτικά είδωλα που στοιχειώνουν τις ψυχές των δύο δυστυχισμένων, για άλλους λόγους ο καθένας, ανδρών.

Πρέπει να ομολογήσω πως το θαυμάσιο εύρημα του Σολδάτου δεν βρήκε δραματουργικά αντάξια διαπραγμάτευση. Ο συγγραφέας δεν απέφυγε τις φιλολογικές αναφορές φοβούμενος προφανώς μήπως το κοινό δεν αναγνωρίσει τις πηγές των αφηγήσεων. Παρ΄ όλα αυτά το έργο έχει τη γοητεία του και αναδεικνύει και ένα σκηνικό υπερρεαλιστικό αφού πάνω στη σκηνή συνυπάρχει η θλιβερή πραγματικότητα και το όνειρο, ο ερωτικός σπασμός και η αρρώστια, η μιζέρια και το ερωτικό πένθος.

Το ποιητικό αυτό υπόβαθρο εκμεταλλεύτηκε με λιτά μέσα αλλά ευφάνταστα ο σκηνογράφος και ενδυματολόγος Δημήτρης Κακριδάς και ιδιαίτερα ο συνθέτης Γιάννης Σπυρόπουλος «Μπαχ» και ο φωτιστής Παν. Μανούρης. Η Φρόσω Κορρού χορογράφησε τους ερωτικούς εφιάλτες και τους ανεκπλήρωτους πόθους.


Λιτό, ανθρώπινο και ενοχικό

Ο Γιώργος Αρμένης με σεβασμό στο κείμενο δίδαξε ρόλους και λόγο, κυρίως λόγο αφού το κείμενο καταφεύγει συχνά στον αυθεντικό λόγο των μεγάλων πεζογράφων. Καθοδήγησε δε με μέτρο τις χορογραφημένες ερωτικές φαντασιώσεις. Ο ίδιος έπαιξε τον Βιζυηνό με εσωτερικό καημό, μαράζι, υστερικούς τρόμους και απότομες μεταβάσεις στη χώρα της κατάθλιψης και της λήθης.

Ο Δημήτρης Καλαντζής έδωσε έναν Παπαδιαμάντη λιτό, ανθρώπινο αλλά και ενοχικό, ερωτικά ευάλωτο αλλά και περιχαρακωμένο μέσα στα στεγανά των απαγορεύσεων.

Οι δύο νεαρές ηθοποιοί που υποδύθηκαν τις νοσοκόμες και τις ερωτικές ηρωίδες, η Μαρία Κόμη Παπαγιαννάκη (Κλαίρη/Κλάρα) και η Φαίη Βολόρου (Μοσχούλα) έχουν σκηνική ουσία, ωραίο λόγο και εξαίσια κίνηση.

Το έργο του Σολδάτου με μικρές αλλαγές υπέρ του μύθου των προσώπων και εναντίον της φιλολογικής τεκμηρίωσης είναι μια πολύ ερεθιστική πρόταση προσέγγισης δύο αντιφατικών αλλά και πολύπλευρων δημιουργών της πνευματικής μας ενδοχώρας.