Πλούσιο διασκεδαστικό και τραγικό

O πλούτος του βιβλίου συνίσταται στον σχολιασμό, στον αναστοχασμό, στον διάλογο με τον αναγνώστη, στις ποικίλες διακλαδώσεις- σαν απρόσμενο ποτάμι. Λ.χ.

κάποια στιγμή, ανατρέχοντας στα εφηβικά χρόνια του Ντενίς, γόνου μιας ευκατάστατης συντηρητικής καθολικής οικογένειας στη Σεβίλλη, ο Ρόσα μας προσφέρει δυο παράλληλες εκδοχές, υπό τη μορφή δυο διακριτών κειμένων στην ίδια σελίδα:

η μια κατατείνει στην απόσυρση από τα κοινά και στην ουδετερότητα, η άλλη μας παρουσιάζει μέσω ποιας διαδρομής συνεργάστηκε με τον φρανκισμό και, όπως ουκ ολίγοι τενεκέδες τότε, κατέλαβε ως αντάλλαγμα πανεπιστημιακό αξίωμα.

Συγχρόνως έχουμε μιαν επιτυχώς χαώδη πολυφωνικότητα: Άλλοτε μιλάει ένας αναρχικός εξιστορώντας πώς σακατεύτηκε από τα βασανιστήρια- τα οποία περιγράφει ενδελεχώς, τονίζοντας ότι οι δύσμοιροι Ισπανοί αναρχικοί αντιμετωπίζονταν ως ποινικοί κρατούμενοι: θεωρούνταν «τρομοκράτες», ήσαν απομονωμένοι από την κομμουνιστική- σοσιαλιστική Αριστερά και στερούνταν της διεθνούς αλληλεγγύης. Σε άλλο σημείο, τον λόγο παίρνει ένας αστυνομικός που, επιστρατεύοντας τον «κοινό νου», υπερασπίζεται το Σώμα όπου εργάστηκε επί μακρόν και αρνείται ότι υπήρξε συστηματική και αυθαίρετη άσκηση βίας. Κάπου αλλού, παίζοντας με ένα παμπάλαιο μεσαιωνικών προδιαγραφών λογοτεχνικό πρότυπο, ο Ρόσα περιγράφει την άνοδο του Φράνκο σαν την έλευση του ήρωα – ιππότη- σωτήρα της Ισπανίας, που με τη ρομφαία του κατατροπώνει τους άπιστους κόκκινους κακούς. Τέλος, πάντα στο ίδιο κλίμα, ο συγγραφέας εντάσσει ευρηματικά στην αφήγηση τον Γκιγέρμο Μπιρόν: πρόκειται για μια μορφή τύπου Τζέιμς Μποντ, παρμένη από φτηνιάρικα αναγνώσματα που διαβάζονταν ευρέως στη δεκαετία του 1960. Τα συνέγραφαν, ασκούμενοι σε μιαν επιβεβλημένη από τον εκδότη απλοϊκότητα, ακόμα και πανεπιστημιακοί καθηγητές που θέλανε να συμπληρώσουν το γλίσχρο εισόδημά τους- εν προκειμένω ο φουκαράς ο Ντενίς. Όλα αυτά συνυπάρχουν σε μια καλά υπολογισμένη δοσολογία, έτσι που να επιτυγχάνεται μια σοφή, αν και παιγνιώδης, ισορροπία. Αφήγηση ΚΑΙ δοκίμιο για τη λογοτεχνία (το ιστορικόπολιτικό μυθιστόρημα), προϊόν αρχειακής έρευνας αλλά ΚΑΙ φαντασίας, διασκεδαστικό και τραγικό, το βιβλίο μού μίλησε. Με έκανε στιγμές στιγμές να θυμηθώ μιαν εποχή, πάνε δεκαετίες, όπου αναζητούσα τη στρατευμένη αριστερή λογοτεχνία, τη ρουφούσα, και, την ίδια στιγμή, αθεράπευτα αστός- διανοούμενος, αισθανόμουν πως κάτι δεν πάει καλά, μια φωνούλα μού ψιθύριζε ότι κάποιον λάκκο έχει η φάβα.