«Μα ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος και τι θέλει από μένα;»

ΕΝΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΠΟΥ ΣΕ ΚΑΛΕΙ ΝΑ ΒΥΘΙΣΤΕΙΣ
ΣΤΗΝ ΑΦΗΓΗΣΗ ΚΙ ΟΧΙ ΝΑ ΓΥΡΙΣΕΙΣ ΣΕΛΙΔΑ. ΕΝΑΣ
ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΣ ΠΟΥ ΣΥΛΛΑΜΒΑΝΕΙ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ
ΜΕ ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ. Ο ΝΤΑΝΙΛΟ ΚΙΣ
ΓΡΑΦΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ- ΜΑ ΠΙΟ ΠΟΛΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΤΕΡΑ, ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΤΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ, ΤΟ ΔΗΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ
«Η τέχνη είναι το αντίθετο της ζωής. Ένας νορμάλ άνθρωπος δεν γράφει βιβλία», δήλωσε ο πρόωρα χαμένος Ντανίλο Κις στον Νεοϋορκέζο κριτικό Βrendan Lemon. Στην ίδια συνέντευξη, ο Κις τόνισε το μέγα ζητούμενο της τεχνικής: «η τεχνική είναι, τουλάχιστον, το μισό κομμάτι της συγγραφής. Ορισμένοι αρχάριοι πιστεύουν πως αρκούν οι εμπειρίες». Όμως οι εμπειρίες είναι, απλώς, η ορυκτή πρώτη ύλη.

Ο Ντανίλο Κις γεννήθηκε στο Νόβι Σαντ. Έζησε εκεί με την οικογένειά του ώς το 1942. Εκείνη τη χρονιά έγινε μακελειό. Εβραίοι σφάχτηκαν. Ήταν η πρώτη φορά που ο Ντανίλο Κις είδε πτώματα. Ανάμεσά τους αναγνώρισε πολλούς φίλους του. Ο πατέρας του έκρινε ότι η οικογένεια θα ήταν πιο ασφαλής στην ουγγαρέζικη εξοχή. Έτσι λοιπόν μεταφέρθηκαν άρον άρον στην Ουγγαρία. Έζησαν σε άγρια φτώχεια, όμως τα έβγαλαν πέρα. Το 1944 ο πατέρας του Κις οδηγήθηκε στο Άουσβιτς, όπου δολοφονήθηκε. Ο Κις και η αδελφή του σώθηκαν, χάρη στην ορθόδοξη μητέρα τους. Επέστρεψαν στο Μαυροβούνιο το 1947.

Οι παιδικές μνήμες του Κις αποτυπώνονται στην τριλογία του Πρώιμα βάσανα (διηγήματα, Κέδρος), Κήπος, στάχτες (μυθιστόρημα, Κέδρος) και στο, αμετάφραστο ακόμα, Ηourglass. Σ΄ αυτά

Danilo Κis

ΚΗΠΟΣ ΣΤΑΧΤΕΣ

ΜΤΦ. ΜΑΡΙΑ ΚΕΣΙΝΗ, ΕΚΔ. ΚΕΔΡΟΣ, 2008, ΣΕΛ. 255

τα τρία «βιβλία μαθητείας», όπως τα χαρακτηρίζει ο Μαυροβούνιος πεζογράφος, παρουσιάζεται η διαμόρφωση της συγγραφικής συνείδησης. Παραλλήλως, η τριλογία αφηγείται την εξόντωση των Εβραίων της Ουγγαρίας, από τρεις διαφορετικές οπτικές γωνίες.

Στο βιβλίο Κήπος, στάχτε ς, κυρίαρχος χαρακτήρας είναι ο πατέρας. Αφηγητής ο ανήλικος γιος. Το βλέμμα και η φωνή του γιου καθορίζουν την πρόσληψη των ιστορικών συμβάντων.

Όπως ομολογεί ο ίδιος ο Ντανίλο Κις, η βάναυση δολοφονία του πατέρα του στο στρατόπεδο συγκέντρωσης σφράγισε τη ζωή του. Ο πεζογράφος φύλαξε όλα τα ντοκουμέντα που αφορούσαν το θέμα, με απώτερο συγγραφικό στόχο: ήθελε να τα κάνει, κάποτε, λογοτεχνία.

Το συγκεκριμένο βιβλίο του Κις ξεκινά με την εξαντλητική περιγραφή ενός δίσκου σερβιρίσματος. Αυτή η έναρξη έρχεται σε πλήρη αντίστιξη με τις επικές εναρκτήριες εικόνες ή τις εναρκτήριες ρήσεις στα μυθιστορήματα του 19ου αιώνα, για παράδειγμα την Άννα Καρένινα του Τολστόι και την Παναγία των Παρισίων του Ουγκό. Ο Κις εστιάζει στο μικρό, το ασήμαντο, τις εικόνες και τις αισθήσεις που διαβρώνουν την παιδική μνήμη. Σ΄ αυτό το στοιχείο ομοιάζει με τον Προυστ.

Οι σκηνές του μυθιστορήματος και η χαλαρή του πλοκή αναπτύσσονται γύρω από το κεντρικό πρόσωπο του πατέρα, Έντουαρντ Σαμ. Η ιστορική συγκυρία, η ιστορική μοίρα, η ηχώ του πολέμου και του διωγμού των Εβραίων ανιχνεύεται σε λεπτομέρειες, που σημειώνονται από τον ανήλικο αφηγητή, τον Άντι Σαμ, ο οποίος δεν δείχνει να κατανοεί ούτε να συνειδητοποιεί το εκτόπισμά τους.

Λεπτομέρειες
Ο Κις αποδεικνύεται καθαρός υλιστής της αφήγησης: καθυστερεί σε λεπτομέρειες, βυθίζεται στο εικαστικό πανόραμα των συμβάντων, πιπιλίζει λέξεις και εικόνες, ανασύρει τα πλέον ευγενή μέταλλα της παιδικής μνήμης, για να κατασκευάσει την ιστορία του.

Με τον τρόπο αυτό, το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Κις, το οποίο εξιστορεί τις τρομερές περιπέτειες μιας μεσοαστικής οικογένειας στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μετατρέπεται, μέσα από την επιλεγμένη οπτική γωνία της αφήγησης και τον ανήλικο αφηγητή του, σε μυθιστόρημα με θέμα το τέλος της παιδικής ηλικίας, την απώλεια του πατέρα, αλλά και τη μνήμη, που διαμορφώνει τη συνείδηση του κόσμου. Ο ανήλικος αφηγητής ανακαλύπτει τον θάνατο, νικά τους εφιάλτες του, βουλιάζει στον ύπνο, παραγγέλνει όνειρα, ξεσηκώνεται με τα ταξίδια στα τρένα, βυθίζεται στις ιστορίες της Βίβλου, ζει έναν βαθύ σωματικό παιδικό έρωτα, βασανίζεται από την πείνα και τις κακουχίες, κατασκευάζει το πρώτο του ποίημα.

Ο ζόφος εναλλάσσεται με το φως σ΄ αυτήν την τεχνημένη αφήγηση, που αξιοποιεί τρόπους και τεχνικές της ποίησης: παιχνίδια με λέξεις, υψηλή πύκνωση των φράσεων, αστραφτερές εικόνες και αιφνίδιες μακρές μεταφορές. Με τον τρόπο αυτό, η πεζογραφία του Κις αναπτύσσεται στη μεθόριο ποίησης και πρόζας, χωρίς να χάνει ούτε δευτερόλεπτο τη μυθοπλαστική της ισχύ και το μυθοποιητικό της έρμα.

Η μετάφραση του βιβλίου συντηρεί τον εσωτερικό ρυθμό του κειμένου και συμβάλλει στην εμβύθιση του αναγνώστη στον κόσμο του μυθιστορήματος.

Τρέλα
Μια τελευταία παρατήρηση: η εικόνα του παρανοημένου πατέρα, που σημειώνει μονομανιακά τα δρομολόγια των τρένων, έχει ποιητικές εξάρσεις, εκρήξεις και ξεσπάσματα, προτάσσει τον πανθεϊσμό, φιλοσοφεί, φορά λειωμένα ρούχα, σωματοποιεί την τρέλα του και περιφρονεί τους μικροαστικούς κανόνες ευπρεπούς συμπεριφοράς, προς όφελος των δικών του κανόνων ζωής, μένει καρφωμένη στο μυαλό του αναγνώστη. Το ίδιο και η βασανισμένη, αμφίθυμη σχέση πατέρα και γιου. Ίσως για τον λόγο αυτό η κραυγή του αφηγητή, γραμμένη με κεφαλαία στο βιβλίο «ΜΑ ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟΣ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΤΙ ΘΕΛΕΙ ΑΠΟ ΜΕΝΑ;», συνοψίζει, με τον πιο καίριο τρόπο, τη γονεϊκή σχέση. Υποθέτω πως αρκετοί από μας, είτε ως γονείς είτε ως παιδιά, σκεφτήκαμε- ή ξεστομίσαμε- τη φράση.