Εθνική υπερηφάνεια σε νέο πλαίσιο

«Ο κόσμος αλλάζει. Εμείς;», έλεγε μια παλιότερη προεκλογική αφίσα της Νέας Δημοκρατίας, μέσα στην ευφορία της κατάρρευσης του σοσιαλισμού. Κι εμείς, λοιπόν, κι εμείς! Αλλά είδαμε και βλέπουμε τι σημαίνει και πού οδηγεί αυτό.

Ως προς το δικό μας όμως ερώτημα, η συγκυρία αφενός έφερε στην Ελλάδα την ψευδαίσθηση της προόδου, αλλά αφετέρου την έθεσε μπροστά σε πρωτόγνωρα προβλήματα. Οι μικρομεγαλισμοί των σοσιαλιστικών μας κυβερνήσεων και οι λεονταρισμοί που τάχα μου θα οδηγούσαν τη χώρα στο διεθνές προσκήνιο τόνωσαν μεν την «εθνική υπερηφάνεια», αλλά ήρθαν να συγκρουστούν με τα νέα προβλήματα. Οι κραδασμοί δεν θα αργούσαν να έρθουν…

Τα τελευταία τριάντα τόσα χρόνια ο κόσμος άλλαξε. Δημιουργήθηκαν νέες δυνατότητες, εμφανίστηκαν νέα προβλήματα ή ξανατέθηκαν παλαιότερα, που ήταν εν υπνώσει ή που θεωρούνταν λυμένα, καθώς οι ενοποιητικές αντιλήψεις (εθνικές, ιδεολογικές…) διαλύθηκαν και στη σκόνη τους ξαναφύτρωσαν οι θρησκείες και οι εθνικισμοί.

Ταυτόχρονα η, οπωσδήποτε εννοούμενη, παγκοσμιοποίηση, θέτοντας τα δικά της, νέα ερωτήματα, μας ανάγκασε σε άλλες σκέψεις και σε νέες προοπτικές. Μέσα σ΄ αυτό το πλαίσιο, το πρόβλημα των «ταυτοτήτων» αναδείχτηκε σε κυρίαρχο, καθώς τέθηκαν υπό αμφισβήτηση κώδικες και βεβαιότητες. Λοιπόν, η πραγματικότητα μάς οδηγεί να σκεφτούμε αλλιώς. Πώς μπορούμε όμως να ανταποκριθούμε στις νέες ανάγκες;

Ξέρουμε ότι ο χώρος των ονομαζόμενων «επιστημών του ανθρώπου» γνωρίζει ανανεώσεις και διαδρομές που δεν οφείλονται αποκλειστικά σε «εσωτερικές» διεργασίες. Οι επιστήμες αυτές δεν είναι καθόλου στεγανές απέναντι σε ό,τι συμβαίνει στον κοινωνικό χώρο. Αν στην ιστορία, στην ανθρωπολογία ή στην ιστορία της λογοτεχνίας τίθενται ήδη από τη δεκαετία του ΄60 ζητήματα έθνους, κανόνα, ταυτοτήτων, αφηγήσεων…, αυτό δεν μπορεί καθόλου να αποσυνδεθεί από τις επιστημονικές εξελίξεις, αλλά και από τη μεταβαλλόμενη περιρρέουσα ατμόσφαιρα.

Ο Δημήτρης Αρβανιτάκης είναι Ιστορικός στο Μουσείο Μπενάκη