Εκεί όπου οι πεθαμένοι μιλούν πιο δυνατά

Ψάχνοντας στο Διαδίκτυο, βρήκα το τρέιλερ της ταινίας Σκιές, της τελευταίας δημιουργίας του Μίλτσο Μάντσεφσκι. Ο Μάντσεφσκι είναι ο γνωστότερος σκηνοθέτης του γειτονικού, ακατονόμαστου «κρατίδιου» και πραγματικά ένας σπουδαίος κινηματογραφιστής. Την ταινία δεν την έχω δει ακόμα, όπως δεν την έχει δει κανένας στην Ελλάδα, αν και τα κανάλια μας έσπευσαν να συνεγείρουν τον λαό εναντίον της χαρακτηρίζοντάς την άθλια σκοπιανή προπαγάνδα. Έχω δει, όμως, την προηγούμενη ταινία του Μάντσεφσκι, τη Στάχτη , που μιλούσε για τις σφαγές και τους διωγμούς των «Μακεδόνων του Αιγαίου» στις αρχές του εικοστού αιώνα. Και φαίνεται πως οι Σκιές συνεχίζουν στην ίδια γραμμή.

Μου έκανε εντύπωση το μότο που συνόδευε το τρέιλερ: «Μερικές φορές οι πεθαμένοι μιλούν πιο δυνατά από τους ζωντανούς». Νά λοιπόν, σκέφτηκα, ένας εθνικός καλλιτέχνης! Γιατί είναι προφανές ότι ο Μάντσεφκσι, μιλώντας για πεθαμένους, εννοεί τους πεθαμένους του δικού του έθνους, που μιλούν για τα δικά τους βάσανα και θυμίζουν το δικό τους δίκιο.

Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν πια εθνικοί καλλιτέχνες. Με εξαίρεση, βέβαια, τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Λάκη Λαζόπουλο. Που διεκτραγωδούν και αυτοί τα βάσανα του λαού τους, που διατρανώνουν το δικό του δίκιο. Ο Θεοδωράκης και ο Λαζόπουλος θα συμφωνούσαν αμέσως με τον Μάντσεφσκι ότι οι πεθαμένοι μπορούν να μιλούν πιο δυνατά από τους ζωντανούς. Οι δικοί μας πεθαμένοι, φυσικά. Που μάλιστα μιλούν πιο δυνατά, πιο καθαρά και πιο τίμια από τους πεθαμένους των άλλων.

Το πρόβλημα, σ΄ αυτή τη γωνιά της γης, είναι ότι οι πεθαμένοι δεν μιλούν πιο δυνατά από τους ζωντανούς μόνο μερικές φορές, αλλά πάντοτε. Οι ζωντανοί παραλύουν στο άκουσμά τους. Τους χρησμούς των πεθαμένων αναλαμβάνουν να τους εξηγήσουν οι εθνικοί καλλιτέχνες. Να τους εξηγήσουν, όμως, σε ποιους; Σήμερα είναι πολύ απίθανο να πιστέψει ο υπόλοιπος κόσμος ότι το δικό σου έθνος, όποιο και αν είναι, έχει το μονοπώλιο του ιστορικού δίκιου και κουβαλάει το βαρύτερο φορτίο ιστορικής αδικίας από όλα τα άλλα. Άρα, οι εθνικοί καλλιτέχνες απευθύνονται πρωτίστως στο εθνικό ακροατήριο. Αυτό προσπαθούν να πείσουν. Μα δεν είναι ήδη πεισμένο το εθνικό ακροατήριο για το δίκιο της υπόθεσής του; Φαίνεται πως δεν είναι και τόσο, ό,τι και αν αποφαίνονται οι δημοσκόποι. Πολλές φορές δηλώνουμε βέβαιοι για κάτι τόσο φανατικότερα όσο λιγότερο βέβαιοι είμαστε μέσα μας. Κάνουμε θόρυβο για να σκεπάσουμε τους ψιθύρους των αμφιβολιών και της αβεβαιότητάς μας.

Αυτός είναι ένας μεγάλος μπελάς για τα έθνη που περνούν κρίση ταυτότητας ή δεν έχουν ακόμα διαμορφώσει ταυτότητα. Τότε, όμως, επεμβαίνουν οι εθνικοί καλλιτέχνες και διανοούμενοι. Αυτοί οργανώνουν και περιφρουρούν την ταυτότητα του έθνους. Αυτοί διαχειρίζονται τη συλλογική μνήμη, τη συλλογική λήθη και, φυσικά, τους συλλογικούς μύθους. Κανονίζουν τις δόσεις και τους συνδυασμούς αυτών των τριών, έτσι ώστε να ζωγραφίζουν στον καθρέφτη την εικόνα που ο λαός θα ήθελε να βλέπει όταν κοιτάζεται εκεί.

Πείθεται ο λαός από το εθνικό είδωλό του; Πείθεται, όταν δεν βλέπει τίποτε άλλο. Όταν ο καθρέφτης απορροφά τις πραγματικές αντανακλάσεις ή τουλάχιστον εκείνες που δεν ταιριάζουν στο επιθυμητό είδωλο. Είναι ζήτημα παλαιότητας. Ο εθνικός καθρέφτης των «Σκοπιανών» φτιάχνεται τώρα από τους εθνικούς καλλιτέχνες τους, που μπορούν να ζωγραφίσουν πάνω του σχεδόν ό, τι θέλουν. Ο δικός μας εθνικός καθρέφτης έχει παλιώσει και μας δείχνει και πράγματα που δεν θα θέλαμε να καθρεφτίζονται εκεί. Γι΄ αυτό σ΄ εμάς παρατηρείται σήμερα έλλειψη εθνικών καλλιτεχνών. Έχουμε όμως τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Λάκη Λαζόπουλο.

Δεν είναι καθόλου αφελείς οι εθνικοί καλλιτέχνες. Συνήθως έχουν μια πιο σύνθετη εικόνα της κατάστασης από αυτή που παρουσιάζουν στον λαό τους. Δεν ξέρω τι λέει ο Μάντσεφσκι έξω από τη χώρα του, αλλά ο Θεοδωράκης έλεγε πριν από δέκα χρόνια στα Σκόπια τα ακριβώς αντίθετα από αυτά που λέει σήμερα στο ελληνικό κοινό. Μήπως θα ήταν σωστότερο, αν όχι γενναιότερο, να πει στα Σκόπια αυτά που λέει στην Αθήνα και στην Αθήνα αυτά που έλεγε τότε στα Σκόπια; Δεν είναι άραγε καθήκον του καλλιτέχνη και του διανοούμενου να ορθώνουν το ανάστημά τους κόντρα στην κοινή γνώμη, όταν η κοινή γνώμη είναι τυφλωμένη από την άγνοιά της και τους δημαγωγούς; Όχι ακριβώς. Κάτι τέτοια μπορεί να τα κάνουν οι κριτικοί διανοούμενοι και καλλιτέχνες. Κι εδώ δεν μιλάμε για δαύτους, μιλάμε για τους εθνικούς καλλιτέχνες και διανοούμενους.

Ο περισσότερος κόσμος στην Ελλάδα πιστεύει πως το Μακεδονικό ζήτημα δημιουργήθηκε μόλις το 1944 και μάλιστα τεχνηέντως, με δράστη τον Τίτο. Είναι μια δοξασία την οποία οφείλουν να υπηρετούν οι εθνικοί καλλιτέχνες, την πιστεύουν δεν την πιστεύουν. Τον σωστό δρόμο έδειξε ο εγκαίρως ανανήψας Μυριβήλης, που, αφού μας σύστησε τους «Μακεντόν ορτοντόξ» στην πρώτη έκδοση της Ζωής εν τάφω, το 1924, φρόντισε να τους εξαφανίσει μερικά χρόνια αργότερα από τις επόμενες.

Στην απέναντι πλευρά των συνόρων, οι

ΤΑ ΝΕΑ on line

Δείτε το τρέιλερ της ταινίας «Σκιές» του

Μίλτσο Μάντσεφσκι εδώ

εθνικοί καλλιτέχνες και διανοούμενοι έχουν καταφέρει σε πολύ ικανοποιητικό βαθμό, από ό, τι φαίνεται, να πείσουν τον δικό τους λαό ότι κατάγεται από τον Μέγα Αλέξανδρο. Αν τους αντιτείνεις ότι είναι Σλάβοι και κατέβηκαν στη Βαλκανική χίλια χρόνια μετά τον Αλέξανδρο, θα επιμείνουν ότι είναι Μακεδόνες, που απλώς εκσλαβίστηκαν γλωσσικά. Γελοίο; Σίγουρα. Ας θυμηθούμε, όμως, ότι το ίδιο ακριβώς επιχείρημα χρησιμοποιούσαμε κι εμείς για τους σλαβόφωνους της Μακεδονίας: ήταν Μακεδόνες, δηλαδή ΄Ελληνες, που εκσλαβίστηκαν γλωσσικά (και γι΄ αυτό είχαν υποχρέωση να ξαναμάθουν τη γλώσσα που ξέχασαν). Σε τούτη τη γωνιά του κόσμου, η βιολογία παραμένει το ύστατο επιχείρημα της εθνικής ιδεολογίας. Πώς το έλεγε η Μπίλιανα Πλάβσιτς, εκείνη η Σερβοβόσνια πολιτικός της περασμένης δεκαετίας; «Οι Μουσουλμάνοι της Βοσνίας είναι εκφυλισμένοι Σέρβοι. Το ξέρω, γιατί είμαι βιολόγος».

Ο Μάντσεφσκι δεν ψεύδεται. Οι σλαβόφωνοι πληθυσμοί της Μακεδονίας πράγματι υπέστησαν πολλά, και από τους Οθωμανούς και από τους Έλληνες και από τους Βουλγάρους (το τελευταίο δεν ξέρω αν το δείχνει στην ταινία Σκιές ). Αλλά και δεν λέει όλη την αλήθεια. Δεν ζούσαν μόνο σλαβόφωνοι στη Μακεδονία. Οι Σλαβομακεδόνες επαναστάτες του 1903 ήταν σ΄ αυτό πιο ειλικρινείς. Και, αν υπάρχουν ακόμα και σήμερα στην ΠΓΔΜ Σλαβομακεδόνες που θεωρούν ότι δεν ανήκουν σε ξεχωριστό έθνος μα ότι είναι Βούλγαροι, πριν από εκατό χρόνια τα πράγματα ήταν πολύ πιο μπερδεμένα σε ό, τι αφορά τον εθνικό αυτοπροσδιορισμό τους. Ο Μάντσεφκσι, όμως, είναι εθνικός καλλιτέχνης: αλλού τονίζοντας και αλλού παραλείποντας, φτιάχνει μια εικόνα αυτού που είναι σήμερα το έθνος του τέτοια ώστε να μπορεί να την προβάλει στο μακρινό παρελθόν, βάζοντας τους πεθαμένους άλλων εποχών να μιλούν με τη φωνή των ζωντανών. Ή, για να το πούμε αλλιώς, μαθαίνοντας στους ζωντανούς να μιλούν με τη φωνή πεθαμένων.

Εμείς, όπως είπα, κοντεύουμε να ξεμείνουμε από εθνικούς καλλιτέχνες, εθνικούς ποιητές, εθνικούς στοχαστές. Ολοένα περισσότεροι πνευματικοί δημιουργοί μας αμφισβητούν ή επανεξετάζουν τις εθνικές μας πεποιθήσεις, ολοένα περισσότεροι δεν φοβούνται να δουν τα πράγματα και από τη σκοπιά των άλλων. Πολύς κόσμος θλίβεται ή ακόμα και εξοργίζεται γι΄ αυτό. Ας μου επιτραπεί να πω ότι εγώ το θεωρώ σημάδι ωριμότητας και δύναμης του έθνους μας. Γιατί, για να παραφράσω τον Μπρεχτ, στον σημερινό κόσμο αλίμονο στα έθνη που χρειάζονται ακόμη εθνικούς καλλιτέχνες.