«Δεν αγαπιούνται τα πλήθη, οι άνθρωποι αγαπιούνται»

Η Λογοτεχνία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την Ιστορία, όταν όμως το επιλέξει μπορεί να διαχειριστεί την ιστορική κληρονομιά. Πόσω μάλλον όταν ο συγγραφέας είναι από εκείνους που διαλέγονται με την πραγματικότητα όπως ο Δ. Κούρτοβικ, που προχωρά εδώ σε ερεθιστικές παρατηρήσεις.

Είναι τελικά καραγκιοζιλίκι η «βαλκανική φιλία»;

Δεν είναι καραγκιοζιλίκι ως πολιτικό πρόγραμμα. Είναι όμως, έτσι όπως ασκείται από μερικούς φορείς οι οποίοι με τις πολιτισμικές ανταλλαγές, τα συνέδρια, τα βαλκανικά βραβεία, κ.ο.κ. καλλιεργούν έναν πολιτικώς ορθό μύθο που μας λέει ότι οι βαλκανικοί λαοί δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν διότι είναι αδέλφια. Ε! λοιπόν, έχουν πολλά πράγματα να χωρίσουν όπως και τα πραγματικά αδέλφια. Διεκδικούν την ίδια κληρονομιά της οποίας η διαχείριση δεν αφορά μόνο την εθνική συνείδηση αλλά και τις ευρωπαϊκές προσδοκίες, αφού υπαγορεύεται πλέον από το τι πουλάει καλύτερα «έξω». Από εκεί και πέρα συμφωνώ με εκείνον τον ήρωά μου που απαντά ότι «δεν αγαπιούνται τα πλήθη, οι άνθρωποι αγαπιούνται». Η σύγκρουση των βαλκανικών εθνικισμών με αφορμή το Μακεδονικό ζήτημα έφερε στο προσκήνιο τα ζητήματα της σύνθετης ταυτότητας των κατοίκων της περιοχής. Στο μυθιστόρημά σας βάζετε στο στόμα τού ενός από τους κινηματογραφιστές αδελφούς Μανάκια- που είναι Βλάχος χωρίς εθνική συνείδηση- τα εξής λόγια: «Τώρα (σ.σ.
1913) καλούμαι να διακρίνω εκείνον τον εαυτόν που θα μου επιτρέψει να πορευθώ εις το μέλλον χωρίς ει δυνατόν να απαρνηθώ τας καταβολάς μου αλλά και χωρίς να ευρίσκομαι εξαιτίας των εις διαρκή δυσαρμονίαν με την νέαν εποχήν.Πρέπει να πάψω να στηρίζομαι εις ένα ψηφιδωτόν που διαλύεται,και να κρατηθώ σφιχτά από μίαν εκ των ψηφίδων του».Άραγε αυτό είναι το αίτημα και για έναν σημερινό Βαλκάνιο;

Μάλλον. Αυτό το επεισόδιο θέτει το ζήτημα των μεικτών ταυτοτήτων τις οποίες υποστηρίζει σήμερα η μετανεωτερική άποψη. Εγώ όμως δυσπιστώ. Το μείγμα αποδείχθηκε εκρηκτικό και ασταθές, και απ΄ ό,τι φαίνεται δύσκολα πια χωρούν στην περιοχή οι σύνθετες ταυτότητες. Θα έλεγα μάλιστα ότι μέσα από αυτήν τη συζήτηση, το βιβλίο ΄ανοίγεται΄ πέρα από τα Βαλκάνια. Δεν είναι τυχαίο λ.χ. ότι τα παιδιά και τα εγγόνια των μεταναστών στη Δυτική Ευρώπη νοσταλγούν μιαν ανόθευτη, πρωτογενή, ταυτότητα · ότι δεν θέλουν την υβριδική προσωπικότητα.

Το βλέπουμε ότι στις μέρες μας οι εθνικισμοί αναβιώνουν σε παγκόσμια κλίμακα.Πιστεύετε ότι τα Βαλκάνια είναι πιο επιρρεπή από άλλες περιοχές της Ευρώπης;

Ναι, διότι εδώ η εθνική ταυτότητα συλλαμβάνεται με όρους προ-νεωτερικούς! Με όρους ιστορικού παρελθόντος, φυλετικής καταγωγής, κ.λ.π. Δεν ρίζωσε η μετανεωτερική αντίληψη της ταυτότητας-που-ορίζεται-από-τουςθεσμούς. Εδώ οι λαοί θέλουν να αναγάγουν την ταυτότητά τους σε κάτι πιο βαθύ. Δεν είναι τυχαίο λ.χ. ότι η κληρονομημένη μνήμη είναι πολύ πιο ενεργή στους λαούς της περιοχής απ΄ ότι σε άλλους… Κι εγώ το πιστεύω ότι οι θεσμοί δεν αρκούν, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως έχω μια μεταφυσική αντίληψη για το έθνος, όπως έχει ο ήρωάς μου από το παρελθόν, ο Βούλγαρος ποιητής-ανθυπολοχαγός Ντεμπελιάνοφ.

Εσάς δεν σας απασχολεί καθόλου η ιστορική αλήθεια;

Με απασχολεί, και μάλιστα πολύ. Αλλά δυστυχώς, σ΄ αυτήν την περιοχή, έχει μικρή σημασία σε σχέση με τη συλλογική μνήμη η οποία κάνει τις δικές της συνθέσεις και ιστορικές κατασκευές.

Τι ζητούντελικά οι βάρβαροι, κύριε Κούρτοβικ;

…Να εκπολιτιστούν χωρίς να χάσουν τη βαρβαρότητά τους! Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι έγραψα αυτό το μυθιστόρημα για να συνηγορήσω υπέρ της βαρβαρότητας. Ούτε όμως πιστεύω ότι η βαρβαρότητα είναι κάτι εξορισμού αρνητικό… Υπάρχει πράγματι στο μυθιστόρημά μου μια ανομολόγητη νοσταλγία γι΄ αυτήν τη «βάρβαρη» βαλκανικότητα, η οποία νοσταλγία ταράζει και αποσταθεροποιεί τους χαρακτήρες του βιβλίου. Στο τέλος όλοι θα χορέψουν μαζί στους ήχους του «Ντεβόιτσε οτ Μακέντοντσε» (σ.σ. «Κόρη της Μακεδονίας» στα σλαβομακεδόνικα) αλλά θα γνωρίζουν ότι κανένας τους δεν έχει νικήσει στον παγκόσμιο πλειστηριασμό της μνήμης…