Αλαμπάμα, όπως Θράκη

«Πρόσθεσηόχι Αφαίρεση,Πολλαπλασιασμόςόχι Διαίρεση». Είναι ο πολιτικός στόχος ενός παρεμβατικού προγράμματος για τη μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης του μαθητικού πληθυσμού 6-15 χρόνων της μουσουλμανικής μειονότητας Θράκης, που έγινε γνωστό από το 1997 ως ΠΕΜ (Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανόπαιδων)· τώρα, όμως, είναι και ο τίτλος ενός κρίσιμου βιβλίου (Εκδ. Μεταίχμιο) που παρουσιάζει και σχολιάζει κριτικά αυτήν τη δεκάχρονη προσπάθεια. Μια προσπάθεια εξαιρετικά σημαντική, καθώς αφορά ομάδες πολιτών που απειλούνται με κοινωνικό αποκλεισμό και έχει να κάνει με το πώς μια Πολιτεία- η ελληνική- διαχειρίζεται την εθνοπολιτισμική διαφορά. Εδώ μπαίνουν λοιπόν ζητήματα στερεοτύπων, προκαταλήψεων, διακρίσεων και σχέσεων εξουσίας, ζητήματα ταυτότητας, προστασίας δικαιωμάτων των μειονοτήτων και κοινωνικής ενσωμάτωσής τους, ζητήματα κοινωνικής ανισότητας στο σχολείο και εθνοκεντρισμού του εκπαιδευτικού συστήματος κ.ο.κ. · μπαίνουν, δηλαδή, ευαίσθητα ιδεολογικά και πρακτικά ζητήματα που κοστίζουν πολιτικά, και συνδέονται με τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και με τη χρόνια πόλωση της τοπικής κοινωνίας. Όλη αυτή η υπόθεση- που αφορά κατ΄ αρχάς 220 «ειδικά» (δίγλωσσα) μειονοτικά δημοτικά, 2 δίγλωσσα γυμνάσια και 2 ιεροσπουδαστήρια στους Νομούς Ξάνθης και Ροδόπης- έγινε πραγματικότητα χάρη σε κονδύλια της Ε.Ε., αντανακλά μια στροφή της κρατικής πολιτικής προς την ισονομία μόλις μετά το 1990, και εποπτεύεται από το υπουργείο Παιδείας. Αλλά από επιστημονική σκοπιά, τη σήκωσαν στους υποψιασμένους ώμους τους η καθηγήτρια Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης Άννα Φραγκουδάκη, με την από χρόνια συνεργάτιδά της Θάλεια Δραγώνα, καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας και σήμερα βουλευτίνα Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ. Αυτές εμψύχωσαν περί τους 150 ειδικευμένους παιδαγωγούς κατά τις τρεις φάσεις του ΠΕΜ (1997-2000, 2002-04, 2006-08) και έδωσαν τις κατευθύνσεις: για τις ποσοτικές-ποιοτικές έρευνες που εκπονήθηκαν, για τα εναλλακτικά εγχειρίδια που γράφηκαν με αποδέκτες σήμερα 6.647+3.428 παιδιά του δημοτικού και του γυμνασίου, για την επιμόρφωση των καθηγητών (ωστόσο ακόμα σκαλώνει η συνεργασία ανάμεσα στους 750 δασκάλους των ελληνικών και των τουρκικών μαθημάτων!) και για την ευαισθητοποίηση της καχύποπτης τοπικής κοινωνίας. Φαίνεται αδιανόητο για μια τόσο υποβαθμισμένη κοινότητα κι όμως αυτή η παρέμβαση ήταν πολύ δύσκολο να εφαρμοστεί. Εξ ου και η υψηλή θερμοκρασία αυτού του βιβλίου, που γίνεται συναρπαστικό επειδή λέει τα πράγματα με το όνομά τους, χωρίς να κρύβει τα κακώς κείμενα και παίρνοντας θέση για τις προοπτικές του ΠΕΜ. Δίπλα στην επίκαιρη εισαγωγή και το επίμετρο των δύο υπεύθυνων του έργου, διαβάζουμε εδώ μελέτες 47 εκ των συνεργατών τού ΠΕΜ (Αβδελά, Ανδρούσου, Ασκούνη, Μάγος, Ντεκάστρο, Πλεξουσάκη, Σφυρόερα, Τσιτσελίκης κ.ά.) που αναλύουν τις επιμέρους μορφές αυτής της διεπιστημονικής παρέμβασης και τα προβλήματα που αντιμετώπισαν. Προβλήματα που είχαν συνήθως τη ρίζα τους στις «εθνικές» αγκυλώσεις ένθεν κακείθεν των συνόρων.

Δεν υπάρχουν ακόμα,λ.χ.επίσημα και έγκυρα στοιχεία για τον πληθυσμό και την εθνοτική σύνθεση της μειονότητας- μια ασάφεια βολική, καθώς επιτρέπει και στις δύο πλευρές να διαμορφώνουν την εικόνα της πραγματικότητας όπως τις συμφέρει (η έκθεση της Ελλάδας προς τον ΟΗΕ μιλάει το 2001 για 98.000 στη Θράκη, κατά το 50% «τουρκογενείς», 35% Πομάκους, 15% Τσιγγάνους, όμως άλλες εκθέσεις διαφοροποιούνται). Προβληματικό είναι και το γεγονός ότι ενώ το ελληνικό κράτος θεσμοθετεί την προνομιακή εισαγωγή των νέων της μειονότητας στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, αλλά και (το 2006) τη διδασκαλία των τουρκικών στα δημόσια γυμνάσια της περιοχής, εξακολουθεί να συντηρεί το καθεστώς της ανεπαρκούς εκπαίδευσης των δασκάλων του τουρκικού προγράμματος στα μειονοτικά σχολεία. Έτσι, η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση για τα μουσουλμανόπαιδα παραμένει μονομερής, με ορατά πλέον τα όριά της. Το πρόσχημα είναι η αντίσταση των εκπροσώπων της μειονότητας Θράκης (που φοβούνται την αφομοίωση) και οι δεσμεύσεις των διμερών ελληνοτουρκικών σχέσεων· όμως η ουσία είναι ο γενικότερος εγκλωβισμός των εκπαιδευτικών ζητημάτων στη λογική της αμοιβαιότητας, με τη στάση των τουρκικών κυβερνήσεων απέναντι στους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης. Επιπλέον, είναι κοινό μυστικό ότι για δεκαετίες κυριαρχούσε στη Θράκη μια πολιτική περιθωριοποίησης και ελέγχου των μειονοτήτων. Γι΄ αυτό και οι πειραματισμοί του ΠΕΜ έγιναν στην αρχή δεκτοί ως «εθνικά επικίνδυνοι».

«Για να καταλάβετε τι συνέβαινε», μας λέει η Άννα Φραγκουδάκη, «θα πρέπει να φανταστείτε εμάς να είμαστε εκπρόσωποι της ομοσπονδιακής κυβέρνησης των ΗΠΑ και να πηγαίνουμε στην Αλαμπάμα το 1964 για να εφαρμόσουμε το Civil Rights Αct, που μόλις είχε ψηφιστεί».

Έγιναν,παρ΄ όλα αυτά,τεράστια βήματα χάρη στο ΠΕΜ, για να ενταχθούν τα παιδιά της μειονότητας στην κοινωνία μέσα από το σχολείο, σαν ισότιμοι Έλληνες πολίτες με διαφορετική θρησκευτική και εθνοτική ταυτότητα. Σε 15 χρόνια τετραπλασιάστηκε ο αριθμός των μαθητών της μειονότητας που φοιτούν στο γυμνάσιο (ήταν 941 το 1991-2, 3.428 το 2006-7), ενώ η μαθητική διαρροή από τη γυμνασιακή βαθμίδα της υποχρεωτικής εκπαίδευσης (65% το 2000) έπεσε στο μισό. Τα τελευταία 6 χρόνια μάλιστα υπερδιπλασιάστηκε και ο αριθμός των μειονοτικών μαθητών στο επίπεδο του λυκείου (934 το 2000, 1996 το 2006). Εντυπωσιακό! Ωστόσο χρειάζεται ακόμα πολλή δουλειά μέχρι να αλλάξουν οι αντιλήψεις των ανθρώπων. Και πρώτα απ΄ όλα, λένε οι καθηγήτριες Φραγκουδάκη και Δραγώνα, χρειάζεται το ελληνικό κράτος να εξασφαλίσει στη μειονότητα εκείνη την ισότητα απέναντι στους θεσμούς, που να της δίνει τη βεβαιότητα ότι δεν έχει ανάγκη προστασίας από κανέναν γείτονα…