Μια γυναίκα

Γεννήθηκε πέντε μέρες πριν από τη λήξη του Εμφυλίου το 1949, τάχθηκε στα πάθη της και εξελίχθηκε σε ωραίο άνθρωπο. Είναι η Μαριάννα Κορομηλά, που μόλις κυκλοφόρησε τη Μαρία των Μογγόλων (Εκδ. Πατάκη), βιβλίο αυτοβιογραφικό, που θέλει να παρουσιάσει την «κουζίνα» της ως ιστορικού, όμως… ξεφεύγει από τα όριά του. Διότι και η συγγραφέας του είναι μια γυναίκα που δεν χωράει σε καλούπια!

Μια γυναίκα αυτόφωτη. Τρισέγγονη ενός μάρτυρα του ΄21, δισέγγονη του θεατρικού συγγραφέα και εκδότη της πρώτης εφημερίδας της Ελλάδας Δημήτριου Κορομηλά, εγγονή και κόρη αστών δημοσιογράφων, βιβλιοφάγος, απείθαρχη και απροσάρμοστη στο σχολικό σύστημα, αποποιήθηκε στα 16 της οικογενειακό αντικομμουνισμό και κληρονομιά προκειμένου να εξερευνήσει τη ζωή με τους δικούς της όρους. Άρχισε λοιπόν να εργάζεται το 1966 και παράλληλα αφοσιώθηκε στην έρευνα του άγνωστου Βυζαντίου, αναζητώντας το όχι μόνο στα βιβλία αλλά και στις βιωμένες εμπειρίες. Σ΄ όλους τους τόπους της ελληνικής διασποράς! Αυτό ήταν που την έκανε να ξεχωρίσει. Είχε αρνηθεί να πάει στο ελληνικό πανεπιστήμιο επί χούντας, μαθήτευσε όμως κοντά στον νεοελληνιστή Άλκη Αγγέλου, τελείωσε την περίφημη τότε Σχολή Ξεναγών, πήρε περγαμηνές από τη Σορβόνη, παντρεύτηκε τον Στέλιο Νέστορα, αλλά δεν βολεύτηκε ποτέ. Ούτε πλούτισε. Κατάφερε όμως να αφουγκράζεται τους ανθρώπους πίσω από τα ονόματα, τα αξιώματα, τα φλάμπουρα, τα μνημεία, τα καλλιτεχνικά επιτεύγματα, τα κείμενα, τα γεγονότα…

Μια γυναίκα ανήσυχη.Ξεναγήσεις (ώς το 1985), ραδιόφωνο (επί 32 χρόνια), διαλέξεις, βιβλία, εκθέσεις- η Μαριάννα Κορομηλά δεν έπαψε να αναζητά τρόπους για να καταπολεμήσει την πολιτική και πολιτισμική αφασία του τόπου. Θυμάστε τις εκπομπές «Μύθοι και ιστορία των ελληνικών πόλεων»; Τις παρακολουθούσες και γέμιζες ακούσματα, μυρωδιές, εικόνες, αποκτώντας ταυτόχρονα ιστορική συνείδηση. Θυμάστε το «Πανόραμα» στην οδό Σούτσου, που το εμψύχωνε με τρεις φίλους από το 1985 ώς τους σεισμούς του 1999; Φιλόξενο σαν παλιό αθηναϊκό σπίτι, δραστικό σαν Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, με σεμινάρια, εργαστήρια, μουσικές βραδιές, παιδικά προγράμματα, εκπαιδευτικά ταξίδια, και… ε-ξαι-ρε-τι-κό παραδοσιακό φαγητό. Θυμάστε τα βιβλία της για τον λησμονημένο Ελληνισμό της Μαύρης Θάλασσας που «γέννησαν» αγγλόγλωσσες εκδόσεις και μεγάλες εκθέσεις στο Λονδίνο και στη Θεσσαλονίκη; Υπέροχο το Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα (Πανόραμα 1988, Άγρα 2005), με αφορμή τη ζωή του Θρακιώτη Γιάνκου Δανιηλόπουλου.

Μια γυναίκα που ανοίγει νέους ορίζοντες.Σε εποχές ακραίου ελλαδικού αθηνοκεντρισμού, η Κορομηλά χαρτογραφούσε τον ελληνικό κόσμο σε όλη την έκτασή του από τα αλεξανδρινά χρόνια έως τη διάλυση των αυτοκρατοριών, μιλούσε για αραβοπερσικά επιτεύγματα που ξεπερνούσαν τη βυζαντινή σκέψη, ξεναγούσε το κοινό της στη Μ. Ανατολή ή στον Εύξεινο Πόντο, καταξίωνε τον Ελληνισμό πίσω από το «Παραπέτασμα» και αποκάλυπτε- προκαλώντας ταραχή στο ΥΠΕΞ- ότι σε 50 σχολεία της Σοβιετικής Δημοκρατίας της Γεωργίας είχε εισαχθεί η εκμάθηση της ελληνικής. «Γνώρισα από κοντά τους άγνωστους τόπους, επανατοποθέτησα τους ανθρώπους, πάσχισα να τους καταλάβω», γράφει. «… Αμφισβήτησα την αυθεντία της επιστημοσύνης και επεδίωξα να ανατρέψω τα θέσφατα. (…) Έμαθα να σέβομαι τις πολλαπλές ερμηνείες και τις αντιφατικές εξιστορήσεις… ». Μια γυναίκα εμπνευσμένη.Έγινε, λέει, παραμυθού για να διηγείται το ιστορικό γίγνεσθαι, αλλά «δεν ξέρω να κατασκευάζω παραμύθια». Ωστόσο, η αυτοβιογραφία της ως ιστορικού είναι και ένα παραλίγο μυθιστόρημα για ένα ιστορικό πρόσωπο που τη στοιχειώνει εδώ και 30 χρόνια. Για τη Μαρία, «φυσική» κόρη του Μιχαήλ Η΄, ιδρυτή της δυναστείας των Παλαιολόγων, η οποία δόθηκε στα 12 της ως σύζυγος στον Χαν των Μογγόλων, απέκτησε κύρος ανάμεσά τους, επέστρεψε χήρα στα 30 της στη Βασιλεύουσα, αγόρασε ένα μοναστήρι στο Φανάρι και με τις γνώσεις της έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο στην Παλαιολόγεια Αναγέννηση. Η «Κυρά των Μογγόλων» παραπέμπει σε όλες τις Βυζαντινές Ιφιγένειες που θυσιάστηκαν για τα κρατικά συμφέροντα. Όμως είναι και ένα ιδιοφυές αφηγηματικό τέχνασμα για να μας δείξει η συγγραφέας πώς σμιλεύτηκε ο χαρακτήρας της σε συνδυασμό με την επιστημοσύνη της και ταυτόχρονα να θέσει ζητήματα πολιτισμικής κληρονομιάς και ιστορικής μνήμης. Καθώς μάλιστα το βιβλίο πηγαινοέρχεται μεταξύ Μαριάννας και Μαρίας, ο αναγνώστης παρακολουθεί την παρακμή της «γηραιάς και άκρως πνευματικής Ανατολής» που «άφησε ελεύθερο το πεδίο για την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Δύσης». Ακόμα και αν διαφωνεί κανείς με την ανάλυση της Κορομηλά, που κάπου συντάσσεται με τον Χάντινγκτον, δεν μπορεί παρά να γοητευθεί από τη χειμαρρώδη, ολοζώντανη και μεστή αφήγησή της.

Μια γυναίκα με κριτικό βλέμμα.Είναι 58 χρόνων η Μαριάννα Κορομηλά και ακόμα αντιπαλεύει με την «παχυλή άγνοια, την ελλαδική ομφαλοσκόπηση, την επαρχιακή μιζέρια του Έλληνα». Ακόμα εξοργίζεται με τη «νεοεκκλησιαστική αισθητική» ή τον «χρυσομπογιατισμένο εκχυδαϊσμό της παράδοσης», με τον οικοδομικό οργασμό στην ύπαιθρο και με τα καγκελάκια στην πρωτεύουσα «που κλείνει από παντού και μας αφήνει απέξω». Ό,τι τραυματίζει τη συλλογική μνήμη την προκαλεί, όμως δεν είναι πια σκληρή, δογματική και άκαμπτη σαν νεοφώτιστη. Έχει καταφέρει πια να μπολιάσει την πολεμική με την κατανόηση. Χαίρε λοιπόν Μαριάννα, άξια γυναίκα της εποχής μας!