Ο Γκόρκι ως πρόσχημα

Η Ρούλα Πατεράκη έστησε- ερήμην του Γκόρκι- μια έξοχη παράσταση («Στον βυθό») που την αδικεί το καπέλο που της φόρεσε
Αν ο θεατής που αγοράζει εισιτήριο για να παρακολουθήσει τα έργο του Μαξίμ Γκόρκι «Στον Βυθό» στην Πειραματική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου δεν γνώριζε ποιος ο συγγραφέας του έργου και ποια η εποχή του, ποια τα ιδεολογικά του εργαλεία και, επίσης, ποια η δραματουργική και θεματική του σχολή, είναι βέβαιο πως απολαμβάνοντας την παράσταση που έστησε η Ρούλα Πατεράκη θα εκτιμούσε πως και ένα ενδιαφέρον θέαμα είδε και μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα υποκριτική ομάδα καμάρωσε.

Αλλά το Εθνικό Θέατρο υπόσχεται πως στη σκηνή του που στεγάζεται στο «Από μηχανής θέατρο» παίζεται πράγματι το έργο του Γκόρκι «Στον Βυθό». Και η παραπλάνηση είναι δεδομένη.

Εξηγούμαι. Ο Γκόρκι κατά την προσωπική μου τουλάχιστον άποψη ως θεατρικός συγγραφέας, δηλαδή ως τεχνίτης σκηνικών μιμητικών πράξεων, δεν είναι πρώτης γραμμής δημιουργός. Εν πολλοίς μιμήθηκε τον Τσέχωφ αλλά ματαίως, δεν μπόρεσε να πλησιάσει ούτε το κλίμα του ούτε την ποιητική του ιδιοφυΐα. Τέλος πάντων, ανήκει στην καθαρόαιμη νατουραλιστική σχολή και ιδιαίτερα στο έργο «Στον Βυθό» ζολαδίζει. Ακολουθεί τον γαλλικό και τον γερμανικό νατουραλισμό στη γραφή που προσπαθεί να φωτογραφίσει την πραγματικότητα αλλά χρησιμοποιώντας την ασπρόμαυρη τεχνική, τονίζοντας συχνά τις γκρίζες αποχρώσεις. Ο Γκόρκι όμως υπήρξε μια άγρυπνη συνείδηση του καιρού του, ένας αυτοδημιούργητος που έφτασε στην τέχνη ξεκινώντας κυριολεκτικά από τον βυθό, τα πεζοδρόμια, την αλητεία, τη φτώχεια και την αγραμματοσύνη. Αυτά, τα παραπάνω ήταν κατά τη δήλωσή του τα δικά του «Πανεπιστήμια». Αν επιμένω σ΄ όλα αυτά, είναι για να δείξω πως σήμερα δεν μπορούμε ελαφρά τη καρδία να παίζουμε μ΄ έναν αντιφατικό αλλά γιγαντιαίο στη συμβολή του στην ιδεολογική πλατφόρμα της επαναστατικής Αριστεράς Δημιουργό. Γιατί διαλέγει κανείς σήμερα ένα έργο του Γκόρκι, αν διαφωνεί με τη φόρμα, τη δραματουργία του και κυρίως την ιδεολογία και την ηθική του; Θα ήταν κωμικό να το επέλεγε μόνο για την επιφανειακά θεματική του, τον μύθο των έργων του. Γιατί τουλάχιστον στον «Βυθό» δεν υπάρχει καμιά δεσπόζουσα δραματική ιδέα. Ένας εσμός αποσυνάγωγων, περιθωριακών, μίζερων και απορριμμένων ατόμων σ΄ ένα άσυλο (όχι δημόσιο, αλλά επ΄ ενοικίω) περνούν τις μέρες τους όπως οι «Μοιραίοι» του Βάρναλη φτύνοντας και περιμένοντας το θαύμα!

Η θεματική αυτή δεν είναι πρωτότυπη. Το έργο αυτό ανήκει στην πολύ διαδεδομένη αισθητική και ιδεολογική μόδα της εποχής που ονομάστηκε «Αλητογραφία». Θέλετε παραδείγματα; Η «Πείνα» και το «Ένας αλήτης με τη σουρντίνα» του Χάμσουν, το «Δικό μας Μιλάνο» του Μπερτολάτσι (που ανέβασε έξοχα στο Πίκολο Τεάτρο ο Στρέλλερ)- αυτό μάλιστα απηχεί ή απηχείται Γκόρκι, αφού γίνεται σε δημόσιο νυχτερινό άσυλο αστέγων, οι ταινίες της ίδιας εποχής του Τσάπλιν με τα νυχτερινά άσυλα, τα έργα του Ρουμάνου φίλου του Καζαντζάκη Παναΐτ Ιστράτι και για να έρθουμε σε μας το «Ένας αλήτης μετράει τ΄ αστέρια» του Λουντέμη, η «Χαμοζωή» του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου. Τα έξοχα διηγήματα του Δημοσθένη Βουτυρά, τα διηγήματα του Καραγάτση στο «Συναξάρι των αμαρτωλών», ο «Σίφουνας» και «Ο τάραχος και άλλα διηγήματα» του Κώστα Μάκιστου, το «Τουμπεκί» του Πέτρου Πικρού, βεβαίως «Οι μοιραίοι» του Βάρναλη της αναρχικής περιόδου κ.τ.λ. Ας μην αφήσουμε απ΄ έξω τις καταγωγικές καταθέσεις της «Όπερας της Πεντάρας» του Γκάι, την «Αυλή των θαυμάτων» στην «Παναγία των Παρισίων» του Ουγκώ, τα κεφάλαια για την παρισινή αργκό στους «Αθλίους», τη «Νανά» του Ζολά, τη «Λούλου» του Βέντεκιντ κ.τ.λ. Γιατί επιμένω; Για να δείξω πως η θεματική του Γ κόρκι δεν είναι καμιά πρωτότυπη σύλληψη. Αν η Ρούλα Πατεράκη ξεκινώντας από την επιθυμία να μιλήσει για τους ανέστιους της εποχής μας, τους περιθωριακούς, δεν είχε παρά να καταγράψει σε μαγνητόφωνο (και ύστερα να τα επεξεργαστεί δραματουργικά- πράγμα που έκανε ήδη στον Γκόρκι) αφηγήσεις από τα σημερινά άσυλα στο Λαύριο με τους Κούρδους και τους άλλους λαθρομετανάστες ή στα υπόγεια της Ομόνοιας ή στα ξενοδοχεία γύρω από την Ομόνοια με τους ναρκομανείς και τις αλλοδαπές πόρνες, τι νόημα είχε να απονευρώσει τους τύπους του Γκόρκι από την ιδιόμορφη σχεδόν ρομαντική αναρχική γραφή και βέβαια από την ιδεολογική τους από τον συγγραφέα επένδυση. Είναι ενδεικτικό αυτό το απόσπασμα από

ΙΝFΟ

«Στον βυθό» (του Μ. Γκόρκι) στην Πειραματική Σκηνή του Εθνικού ΘεάτρουΑπό Μηχανής Θέατρο (Ακαδήμου 13, Μεταξουργείο. Τηλ.
210-5231.131 και 210-6786.000)

το πρωτότυπο που δημοσιεύει στο πρόγραμμα της παράστασης η Ρούλα Πατεράκη παράλληλα με τη δική της διασκευή. Ο κεντρικός ήρωας του έργου, ένας παραδοσιακός τύπος της ρωσικής κοινωνίας της εποχής, ένας περιπλανώμενος προσκυνητής- αλήτης- θυμόσοφος- παραμυθάς- παρηγορητής, ο Λουκάς, αφηγείται πώς ψάχνει παντού κάποιος διψασμένος για δικαιοσύνη να βρει τη «Χώρα της Δικαιοσύνης». Την ψάχνει στους χάρτες, στα βιβλία των επιστημόνων και δεν τη βρίσκει. Σε μιάμιση σελίδα κείμενο αντιστοιχούν δεκατέσσερις αράδες μονόλογος του Λουκά για Πούσκιν, Ντίκενς, Γκόγκολ και μια γάτα σε ένα μπαρ με το όνομα «Βυθός»! Βρήκε σαχλά και ρομαντικά τα παραμύθια του θετικού ήρωα (του μόνου θετικού ήρωα του «Βυθού») του Γκόρκι η Ρούλα Πατεράκη. Θα συμφωνήσω μαζί της, αλλά αυτός είναι ο Γκόρκι, αν δεν μας αρέσουν οι ρομάντζες του, οι ουτοπίες του και η θυμοσοφία του, τα αφήνουμε στο ράφι της βιβλιοθήκης και γράφουμε έναν συνταρακτικό χωρίς άλλο σύγχρονο βυθό, αυθεντικό, γνήσιο και πιο απελπισμένο, δεδομένου ότι τώρα δεν θαμποχαράζει στον ορίζοντα καμιά ελπίδα για επανάσταση…


Οι νέοι κεντάνε ένα υποκριτικό χαλί

Είναι να καμαρώνει κανείς για τη νέα γενιά ηθοποιών που διαθέτουμε, οι περισσότεροι μαθητές της Πειραματικής Σκηνής του Λιβαθινού. Δίπλα σε παλιότερους ηθοποιούς ποιότητας, οι νέοι κεντάνε ένα υποκριτικό χαλί υψηλών προδιαγραφών.

Ξεκινώντας από τις κυρίες, θέλω να χειροκροτήσω την άκρα επαγγελματικότητά τους που δέχτηκαν να υποδυθούν ρόλους μιας σελίδας και να τους καταστήσουν πρωτεύοντες. Η Μάνια Παπαδημητρίου, η Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου, η Μαρία Κίτσου και η Ελένη Ρουσσινού σχεδίασαν με βάθος πεδίου υποτυπώδεις τύπους μάλλον παρά χαρακτήρες.

Η χαρισματική Λουκία Μιχαλοπούλου που ταλαιπωρήθηκε από τη σκηνοθεσία που φαίνεται να δοκίμαζε και τα όριά της και την αιδώ της επέβαλε τη γύμνια της ως καλλιτεχνική αναγκαιότητα.

Ο Καλλιγάς, ο Βαλαής, ο Γεωρκάτζης, ο Καράμπουλας, ο Φριτζήλας, ο Χατζηνικολάου και ο Γράψας σχεδίασαν ωραίες φιγούρες με σημαίνουσα κίνηση και λόγο καίριο. Ο Καρδώνης τυποποιείται αλλά και πάλι είναι αποτελεσματικός τυπίστας πλέον, ο Ήμελλος πειθάρχησε στη σκηνοθετική άποψη περισσότερο απ΄ όλους παίζοντας λίγο φάλτσα τον νατουραλίστικο πυρήνα. Ο Λαέρτης Βασιλείου έπαιξε ατόφιο νατουραλισμό απειθαρχώντας στη λοξή ματιά της Πατεράκη. Ο Ανδρέου επανέλαβε λίγο τον Μίσκιν χωρίς κόπο και έρευνα και ο Δημήτρης Παπανικολάου (Λουκάς) έδειξε άλλη μια φορά πως ξέρει να κατασκευάζει χαρακτήρα ισορροπώντας ρεαλιστικό πυρήνα και ποιητικό φεγγίον.


Το πολύ δημιουργεί κορεσμό

Η Ρούλα Πατεράκη, κρατώντας τον καμβά της υπόθεσης και τα πρόσωπα του Γκόρκι, ξαναέγραψε το κείμενο χωρίς ίχνος ιδεολογίας. Απελπισμένο κείμενο και άκρως νατουραλιστικό. Με μια εκπλήσσουσα, για το γούστο της σπουδαίας αυτής διανοούμενης, βωμολοχία. Οχετός! Δεν είμαι, αντιθέτως, πουριτανός αλλά απορώ πώς η Ρούλα Πατεράκη δεν αντελήφθη πως το πολύ δημιουργεί κορεσμό και ο κορεσμός βαρυστομαχιά με γνωστές συνέπειες. Και αυτό μέσα στο λιτό σκηνικό της Μανιδάκη και τα κοστούμια τα σύγχρονα του Μέντη.