Επιφυλλίδα

Οι Κυκλάδες και η Ντόλλη Γουλανδρή

Oθάνατος της Ντόλλης Γουλανδρή, της «ανεμόεσσας και μελανοκύματης» Κυρίας του Κυκλαδικού Αιγαίου, όπως την χαρακτήρισε με τον ποιητικό του χρωστήρα ο Γιάννης Τουράτσογλου, μας γέμισε θλίψη. Η απλότητα, η ευγένεια, ο τρόπος που μιλούσε ήρεμα με τη βαθιά φωνή της, αργά και υποβλητικά, σε καθήλωνε. Είχα την τύχη να συνοδεύσω την κυκλαδική συλλογή της στις μεγάλες εκθέσεις στην Ουάσιγκτον και το Χιούστον, τη δεκαετία του ΄80, και να δεθώ μαζί της με φιλία σταθερή και αιώνια, πιστεύω.

Η λειψυδρία, η αλμύρα, οι ανελέητοι άνεμοι, τα ξεροβούνια, οι μικρές καλλιεργήσιμες κοιλάδες και τα περιορισμένα βοσκοτόπια, δεν εμπόδισαν την άνθηση του κυκλαδικού πολιτισμού. Κάθε άλλο. Ακριβώς οι φυσικές αντιξοότητες, σε συνδυασμό με την προνομιούχο γεωγραφική θέση των νησιών στη μέση του Αιγαίου, είναι που ανάγκασαν τους κατοίκους να στραφούν στη θάλασσα και οδήγησαν στη γένεση του ιδιαίτερου αυτού πολιτισμού. Χάρη στις μελέτες ερευνητών της νέας γενιάς, τα κυκλαδικά ειδώλια δεν αποτελούν αντικείμενα αποκλειστικά αισθητικού ενδιαφέροντος, δεν περιγράφονται πια ως «ποιήματα σε μάρμαρο», αλλά αντιμετωπίζονται ως τέχνεργα με ανθρωπολογικό ενδιαφέρον, ως φορείς πολύτιμων πληροφοριών για την κατανόηση του πολιτισμού των Κυκλάδων κατά την εποχή του Χαλκού.

Τα αντικείμενα και το περιεχόμενο της συλλογής της Ντόλλης Γουλανδρή, που αποτελούν τον πυρήνα του Μουσείου, ήταν εξ αρχής προσανατολισμένα στο Αιγαίο και τις Κυκλάδες, κατόρθωσε όμως να υπερβεί τον εαυτό του, να ξεπεράσει τα γεωγραφικά όρια του σκοπού που προσδιορίζεται από το όνομά του. Η πρόσφατη επέκταση του Μουσείου στην πτέρυγα των οδών Νεοφύτου Δούκα και Βασιλίσσης Σοφίας και οι περιοδικές εκθέσεις που πραγματοποιήθηκαν- Πικάσο, Νταλί, Καραβάτζιο, η Μορφή της Αρχής, καθώς και άλλες που ακολούθησαν- αποκαλύπτουν μια δυναμική που υπόσχεται ουσιαστικότερα ανοίγματα στο μέλλον. Εκτός από τη διαχρονικότητα και μια άλλη διάσταση διαγραφόταν στους στόχους της Ντόλλης και των ανθρώπων του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, που είναι βέβαιο ότι θα συνεχιστεί. Έχει να κάνει όχι μόνο με τη διατήρηση και τη μελέτη, αλλά και την προβολή και τη διάδοση της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσα και έξω από τα όρια της χώρας.

Πώς θα μπορούσε, αλήθεια, να τιμήσει κάποιος καλύτερα την Ντόλλη Γουλανδρή παρά με την προσφορά ενός αναμνηστικού- επετειακού τόμου, που παρουσιάστηκε πέρσι τον Δεκέμβριο με την ευκαιρία της συμπλήρωσης είκοσι χρόνων λειτουργίας του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, του Μουσείου που εκείνη ίδρυσε, έστησε και αγάπησε πολύ. Ο τόμος που εκδόθηκε με την επιμέλεια που χαρακτηρίζει τον Νίκο Σταμπολίδη, είχε τον εύστοχο τίτλο «Γενέθλιον». Ήταν ένα δώρο ουσιαστικό και πνευματικό στη μεγάλη Κυρία, που έφυγε αθόρυβα από κοντά μας.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας