Επιφυλλίδα

Χορτάτοι καλλιτέχνες

Υποτίθεται πως οι καλλιτέχνες είναι το άνθος μια κοινωνίας. Παρηγορώντας μας (όποια κι αν είναι η τέχνη τους) για τα βάσανά μας, λογαριάζουμε πως αντίστοιχα βάσανα έκαναν και τους ίδιους καλλιτέχνες και τους δημιούργησαν την ανάγκη να εκφραστούν. Αν μάλιστα στραφούμε μέσα στην Ιστορία, παρατηρούμε πως όσο πιο απαρηγόρητοι υπήρξαν οι ίδιοι, σε τόσο μεγαλύτερο βαθμό παρηγόρησαν και παρηγορούν σε διάρκεια όλους εμάς τους υπόλοιπους. Καλλιτέχνες όμως του θεάματος (κυρίως), αλλά και της πένας και του χρωστήρα τούς ακούμε να λένε σε συνεντεύξεις περίπου τα εξής: «Έφαγα, ταξίδεψα, ερωτεύτηκα, δοξάστηκα, η ζωή μού συμπεριφέρθηκε γενναιόδωρα». Κατ΄ αρχάς ανακοινώνουμε κάτι όταν έχει κάποιο νόημα για τους άλλους, διαφορετικά, όσο σπουδαίο κι αν αισθανόμαστε τον εαυτό μας, στοιχειώδης αξιοπρέπεια επιβάλλει να το κρατάμε κρυφό. Δεύτερον, όταν η οικουμένη ολόκληρη βουρλίζεται μέσα σε μια υλική και ηθική στέρηση, δεν θα χαρακτηριστεί η ζωή γενναιόδωρη γιατί έτσι φαντάστηκε ένας καλλιτέχνης ότι του συμπεριφέρθηκε αυτή. Τρίτον, στον βαθμό που δεν χρειάζεται να επαινούμε έναν καλλιτέχνη για τις εμπνεύσεις του, στον ίδιο βαθμό μπορούμε να τον μεμφθούμε για τις επιλογές του, γιατί για να ταξιδέψει, να απολαύσει και να δοξαστεί κάποιος χρειάζεται να το επιδιώξει, να το οργανώσει, να το μεθοδεύσει. Δεν του συμβαίνει απλά και μόνο γιατί η ζωή τον μετέβαλε σε εξαίρεση με τη γενναιοδωρία της.

Η ζωή η ίδια δεν είναι ούτε γενναιόδωρη ούτε τσιγκούνα. Αλλιώς μοιάζει μ΄ έναν μοναχό που ενώ παραιτείται οικειοθελώς από τις απολαύσεις θα κατηγορούσε τη ζωή για τσιγκούνα, αν και ουσιαστικά αισθάνεται ότι του έχει συμπεριφερθεί πολύ πιο γενναιόδωρα απ΄ ό,τι στον καλλιτέχνη που την απολαμβάνει – με τους τρόπους τουλάχιστον που δηλώνει. Άλλωστε το τι σημαίνει να είναι κανείς ευτυχής, το μαθαίνει ή το ανακαλύπτει μόνος του, δεν συντρέχει λόγος να το πληροφορεί η τέχνη ή ο καλλιτέχνης. Το επιπλέον, όπως είναι η τέχνη, το χρειαζόμαστε για τα δύσκολα, τα ασήκωτα, τα αβάσταχτα. Διαφορετικά αν χρειαζόταν τόσο σπάταλα να αποζημιώνει η ζωή έναν καλλιτέχνη επειδή έπαιξε μερικούς ρόλους, τραγούδησε δέκα τραγούδια ή ζωγράφισε είκοσι πίνακες, τότε είναι σίγουρο πως αν δεν τα πληροφορούμασταν όλα αυτά δεν θα χάναμε απολύτως τίποτα. Ο καλλιτέχνης που θέτει ως προϋπόθεση της τέχνης του και της επιτυχίας του το προσωπικό του «χόρτασμα» (διαφορετικά γιατί θα το διατράνωνε;) έμμεσα καταγγέλλει την πείνα ως αποτυχία. Δηλαδή τον Βαν Γκογκ με το κομμένο αυτί και τον Μίλτο Σαχτούρη με το δυαράκι, χωρίς αιρ κοντίσιον ενώ το θερμόμετρο έφτανε τους 45 βαθμούς Κελσίου, η ζωή τούς εκδικήθηκε, σε αντίθεση με τον καλλιτέχνη που η ζωή τον αντάμειψε πλουσιοπάροχα. Αν ο καλλιτέχνης που είναι συνώνυμο της «έκθεσης» εξαίρει το χόρτασμά του ως αξία, τότε ο καθησυχασμός και το συνακόλουθο μικροαστικό πνεύμα πέφτει ως μια βαριά σκιά πάνω σ΄ όλο το φάσμα της ζωής.

Χώρια που είναι άκομψο να μιλάς για το πόσο χορτάτος είσαι όταν η ανθρωπότητα «πεινάει» (η πείνα έχει πολλές μορφές), δεν είναι σωστό, ενώ μάλιστα είσαι καλλιτέχνης, να θεωρείς πως είναι μόνο με τον τρόπο που χόρτασες εσύ που θα χόρταιναν και οι άλλοι. Είναι σαν να θεωρείς πως οι ανίατοι ασθενείς, όσοι πεθάνανε νέοι, τρελαθήκανε, αυτοκτονήσανε, τους βασανίζαν μια ζωή οι δικοί τους, τους φυλακίσανε ή τους εκτελέσανε, να έμειναν πεινασμένοι, ενώ δεν αποκλείεται να έφυγαν πολύ πιο χορτάτοι σε σχέση μ΄ εκείνον που χόρτασε απλά και μόνο γιατί απόλαυσε. Το δεκαπεντάχρονο παιδί στη Γερμανία που έζησε μέσα στο νοσοκομείο τα έξι τελευταία του χρόνια και πριν φύγει ευχαρίστησε τους γονείς του που του έκαναν τη ζωή του όσο ήταν ανθρωπίνως δυνατόν πιο υποφερτή τα χρόνια αυτά, έφυγε λιγότερο χορτάτο από την καλογα… καλλιτέχνιδα; Βεβαίως δεν μπορεί να γίνει η αρρώστια και ο θάνατος το modus vivendi ή η φιλοδοξία μας. Αλλά να γίνεται το ταξίδι, το γαμήσι και η δόξα προϋπόθεση για να νιώθεις χορτάτος (καλλιτέχνης μάλιστα), σημαίνει πως η πρόβλεψη του Έλιοτ πως «έχουμε μπει πια για τα καλά σε μια περίοδο μηχανοκίνητης βλακείας» έχει ολοκληρωθεί καθώς πράγματα που γι΄ αυτά θα έπρεπε να ντρεπόμαστε, τα διαφημίζουμε κιόλας.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη»