Προσοχή, εδώ ουτοπιστής

«Whatever is unhappy is immoral». Σε ελεύθερη μετάφραση: «Είναι ανήθικο να υπάρχει δυστυχία». Υπογραφή: William Μorris (1834-1896). Εκείνη η αιρετική φύση, ο ζωγράφος Τάσος Παυλόπουλος, είχε εισαγάγει το πνεύμα (και το μότο) του Μόρις σε μια έκθεσή του το 2000 ( Νo Ρarking, Εκδ. Άγρα). Και νάτος τώρα αυτός ο πολυπράγμων ουτοπιστής του 19ου αιώνα, ο μαχητικός σοσιαλιστής τον οποίο ο Μαρξ κατήγγειλε ως ονειροπόλο και εστέτ, νάτος αυτός ο Άγγλος συγγραφέας- εκδότης- γραφίστας- ταξιδευτής, που επιστρέφει στο ελληνικό προσκήνιο. Χάρη στη νεότευκτη εκδοτική εταιρεία Μαγικό Κουτί, του 35χρονου συγγραφέα- πολεοδόμου Νίκου Βλαντή και της ιστορικού τέχνης Μαρίας Λεκάκη, οι Έλληνες αναγνώστες θα μπορέσουν να γνωρίσουν το πολύμορφο έργο αυτού του οραματιστή, ο οποίος μεταστοιχείωσε την πολιτική του πρόταση σε τέχνη. Μόλις κυκλοφόρησε ο πρώτος τόμος από το φιλοσοφικό παραμύθι του Το πηγάδι στο τέλος του κόσμου, το οποίο αναφέρεται στη μυστηριώδη πηγή της ζωής. Σύντομα θα ακολουθήσουν οι άλλοι τρεις, όπως επίσης μια μονογραφία (της Μ. Λεκάκη) για τον καθοριστικό ρόλο του στο πρωτοποριακό καλλιτεχνικό κίνημα Αrts and Crafts, στο πλαίσιο του οποίου ο Μόρις υπερασπιζόταν τους αυθεντικούς χειροτέχνεςκαλλιτέχνες απέναντι στη βιομηχανική παλίρροια, συμβάλλοντας και ο ίδιος στην ανανέωση των εφαρμοσμένων τεχνών. Διότι έστησε ένα εργοστάσιο και σχεδίαζε έπιπλα, υφάσματα ή ταπετσαρίες με διακοσμητικά στοιχεία που ακόμα και σήμερα αναπαράγονται. Παράλληλα είχε ιδρύσει έναν εκδοτικό οίκο με όνομα που παρέπεμπε στις αρχαϊκές παραδόσεις (Κelmscott Ρress), όπου εξέδιδε έργα μεσαιωνικά ή εμπνευσμένα από τη σκανδιναβική μυθολογία, την οποία γνώριζε από τα ταξίδια του στις βόρειες θάλασσες. Η επιρροή του στον Τόλκιν και στον Άρχοντα των δαχτυλιδιών είναι φανερή… Και βέβαια, το 1889 έγραψε το ουτοπικό ρομάντζο Νέα από το πουθενά που έμεινε υποφωτισμένο στον τόπο μας, καθώς πρωτοκυκλοφόρησε σε ένα κύκλωμα αυτονομιστών από τις Εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος. Εκεί ο Μόρις περιγράφει μια μελλοντική, οικολογική, αγροτική και βιομηχανική κοινότητα, στην οποία εφαρμόζεται η άμεση δημοκρατία μεταξύ υπερδραστήριων κατοίκων που μοιράζονται τα αγαθά τους. Δεν είναι τυχαίο ότι την ίδια εποχή ο Μόρις ασκεί εσωκομματική κριτική στη Σοσιαλιστική Λίγκα (και διαγράφεται ως φιλοαναρχικός), επειδή τα θεωρητικά ζητήματα της προσδοκώμενης δικτατορίας του προλεταριάτου την απασχολούσαν περισσότερο από τον νέο κόσμο που ανέτειλε μετά τη βιομηχανική επανάσταση. Όλα αυτά γοήτευσαν τον Βλαντή που έχει και ο ίδιος ουτοπικές ή δυστοπικές ανησυχίες (βλ. το μυθιστόρημά του Writersland, Εκδ. Κέδρος) κι έτσι άνοιξε τη μεγάλη πόρτα στον Μόρις, ανοίγοντας και μια ερεθιστική συζήτηση.

Καινούργιοι εκδοτικοί οίκοι φύτρωσαν τελευταία πολλοί- περισσότεροι από όσους φαινόταν να σηκώνει η αγορά. Το Μαγικό Κουτί δεν έχει δώσει ακόμα αρκετά δείγματα γραφής, ωστόσο ήδη έχει προτείνει περισσότερο ή λιγότερο άγνωστα ονόματα και έχει επιβεβαιώσει τα έκκεντρα ενδιαφέροντά του, που είναι πάντως συνδεδεμένα με τη σύγχρονη συγκυρία. Εδώ λ.χ. θα βρει κανείς μια κριτική προσέγγιση της «προόδου», αλλά κυρίως θα εντοπίσει το αίτημα για επαναπροσδιορισμό των πολιτισμικών μας συντεταγμένων με την εισαγωγή στοιχείων είτε από την ανατολίτικη κουλτούρα είτε από την κουλτούρα των παραμυθιών. Η ανάδειξη του Ουίλιαμ Μόρις είναι χαρακτηριστική: πρόκειται για έναν συγγραφέα που προσπάθησε να διασώσει το ουτοπικό στοιχείο που απέμενε ακόμα στον σοσιαλισμό (βλ. και το μυθιστόρημά του Ένα όνειρο του Τζων Μπουλ )· ένα ανήσυχο πνεύμα που αγωνίστηκε για τον εκδημοκρατισμό στην καθημερινή πράξη πολεμώντας ταυτόχρονα ενάντια στη βαρβαρότητα απέναντι στο περιβάλλον· έναν εναλλακτικό ο οποίος σε μια εποχή μεταβατική αμφισβήτησε τον κρατισμό και αναζήτησε μια νέα ηθική- αιτήματα που τον καθιστούν ιδιαίτερα επίκαιρο.

Το Πηγάδι στο τέλος του κόσμου, που κυκλοφόρησε τη χρονιά του θανάτου του, μάς μιλά για την αναζήτηση της αιώνιας νιότης και της ευτυχίας. Γραμμένο σε αρχαϊκά αγγλικά με χαλαρή ρίμα, έχει μεταφραστεί (από τον Ν. Βλαντή) σε μια νεοελληνική με «αέρα» δημοτικών τραγουδιών. Στον πρώτο τόμο με τον τίτλο Ο δρόμος προς τον έρωτα και αισθητική μεσαιωνικής τυπογραφίας, παρακολουθούμε τον νεαρό πρίγκιπα Ραλφ ο οποίος το σκάει από το πατρικό του- το παλάτι-αφήνοντας πίσω του την ειρήνη και την καλοπέραση προκειμένου να γνωρίσει τις περιπέτειες των ανοιχτών οριζόντων και να βρει το πηγάδι της ζωής. Στον δρόμο του διασταυρώνεται με ιππότες, μοναχούς, εμπόρους, ληστές, παρθένες, γερόντισσες, σκοτώνει «κακούς», αποκτά φυλαχτά και διαλέγει πάντα μια πορεία ανεξάρτητη από όλους και όλα, ώσπου ερωτεύεται μια αινιγματική γυναίκα που θυμίζει τις αρχέγονες θεότητες. Από εκεί θα αρχίσουν οι μπελάδες του, τους οποίους θα παρακολουθήσουμε στον επόμενο τόμο… Βασισμένη σε ένα μοτίβο κοινό στις λαϊκές παραδόσεις της Δύσης και της Ανατολής (παράδειγμα, το σύγχρονο μυθιστόρημα του Ιάπωνα Χαρούκι Μουρακάμι, Το κουρδιστό πουλί, Εκδ. Ωκεανίδα), η ιστορία του Ραλφ διαβάζεται μονορούφι αλλά δεν απογειώνεται (πόσο διαφορετικός είναι ο τόνος στην ουτοπική Όχι Μπραζίλια μα Οκτάνα του Εμπειρίκου…). Οι χαρακτήρες είναι σχηματικοί και της λείπει η θερμοκρασία. Έχει όμως ατμόσφαιρα και κοινωνικό μήνυμα. Οι προϋποθέσεις για να αλλάξει ο κόσμος υπάρχουν, μάς λέει ο Μόρις, οι άνθρωποι όμως είναι ανεπαρκείς. Χρειάζεται να ξεβολευτούν και να αλλάξουν μυαλά. Αναμφίβολα!