«Δεν υπάρχει πια ουρανός στην Ευρώπη»

ΜΠΟΡΕΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΕΙ ΣΤΑ ΣΟΒΑΡΑ ΠΩΣ «ΤΟ
ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΑΚΡΗ ΤΗΣ ΝΥΧΤΑΣ» ΤΟΥ ΣΕΛΙΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ
ΤΟΥ Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ; ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΩΣ.
ΟΜΩΣ, ΟΣΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΙ ΑΝ ΠΡΟΣΚΟΜΙΣΕΙ, ΕΝΤΕΛΕΙ
Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΘΑ ΠΡΟΣΚΡΟΥΣΕΙ ΣΤΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ
ΜΕΓΕΘΟΣ ΠΟΥ ΑΚΟΥΕΙ ΣΤΟ ΟΝΟΜΑ ΣΕΛΙΝ
Γιατί μπορεί ο ήρωας και αφηγητής του μυθιστορήματός του να γεννήθηκε μέσα στη φρίκη των χαρακωμάτων, μπορεί ο κυνισμός, ο μηδενισμός και η απαξίωση της ανθρώπινης ζωής να επενδύουν την κάθε λέξη του, όμως αυτό που αφήνουν πίσω τους, τα απόνερά τους είναι άλλης ποιότητος.

Είναι το μερικό υπόλοιπο, το κατακάθι που απομένει, αυτός ο ελάχιστος ανθρώπινος συντελεστής ο οποίος καταγράφεται στους εκφραστικούς κραδασμούς του αριστουργήματος και χωρίς τον οποίο το αριστούργημα δεν θα ΄ταν αριστούργημα. Θα ΄ταν απλώς μια σημαντική μαρτυρία για ένα ιστορικό γεγονός που άλλαξε το πρόσωπο της Ευρώπης. Ένα δράμα που θα εξιλεωνόταν με το τέλος του πολέμου και την υπογραφή της ειρήνης.

Γιγάντια χωματερή
Στο αριστούργημα του Σελίν όμως τίποτε δεν εξιλεώνει την εξοργισμένη απελπισία του αφηγητή. Το ταξίδι δεν τελειώνει, τη νύχτα τη διαδέχεται η νύχτα και στο τέλος το μόνο που μένει όρθιο μέσα στα ερείπια είναι η μορφή. Η μορφή που μπορεί να διασώσει αυτόν τον κατεστραμμένο κόσμο μέσα στα όριά της. Όρια που διαθέτουν αρκετή πλαστικότητα ώστε να μπορούν να περιχαρακώσουν τη γιγάντια, πνιγμένη στο αίμα και μολυσμένη χωματερή της ανθρωπιάς.

Στη ματιά του Σελίν η σκέψη του μυθιστοριογράφου αποδεικνύεται ανθεκτικότερη και πιο αποτελεσματική από τη σκέψη του ιστορικού. Γι΄ αυτό και δεν αμφισβήτησε ποτέ κανείς πως «Το ταξίδι στην άκρη της νύχτας» είναι μυθιστόρημα, ένα μυθιστόρημα το οποίο άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την τέχνη του μυθιστορήματος.

Δεν συμβαίνει το ίδιο και με το μεγάλο έργο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με το Καπούτ του Κούρτσιο Μαλαπάρτε. Ίσως γι΄ αυτόν τον λόγο ο Μαλαπάρτε δεν έχει βρει τη θέση που του αξίζει στον μεγάλο λογοτεχνικό κανόνα των σύγχρονων κλασικών, την οποία κανείς δεν αμφισβητεί στον Σελίν.

Αλήθεια τι είναι το Καπούτ; Εκ πρώτης όψεως θα μπορούσε να το χαρακτηρίσει κανείς ένα εκτεταμένο χρονικό, μια μακρόσυρτη τοιχογραφία φτιαγμένη από λέξεις στην οποία ο δημιουργός φρόντισε να διασώσει τις εμπειρίες του από τις περιπλανήσεις του στα μέτωπα του πολέμου.

Curzio Μalaparte

ΚΑΠΟΥΤ

ΜΤΦ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΚΟΝΔΡΑΣ, ΕΚΔ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2007 ΣΕΛ. 656, ΤΙΜΗ: 25 ΕΥΡΩ

Ανταποκριτής
Ο αφηγητής εξάλλου δεν κάνει τον κόπο να κρύψει την ταυτότητά του. Λέγεται Μαλαπάρτε, είναι Ιταλός δημοσιογράφος, συναντάει και συνομιλεί με πρόσωπα τα οποία επίσης έχουν αναγνωρίσιμα ονοματεπώνυμα, όπως ο Χίμμλερ ή ο Τσιάνο και επισκέπτεται μέρη τα οποία διαθέτουν τοπωνύμια και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Είναι πολεμικός ανταποκριτής στο Ανατολικό Μέτωπο, πηγαίνει στην Ουκρανία, στην Πολωνία, στη Ρουμανία, τη Φινλανδία και όχι μόνον, και μας αφηγείται τα σημεία και τα τέρατα που συνάντησε εκεί όσο κρατούσε η σφαγή.

Ας σημειωθεί ότι ο Κούρτσιο Μαλαπάρτε, το οποίο είναι ψευδώνυμο του Κουρτ Έριχ Σούκερτ, υπήρξε όντως πολεμικός ανταποκριτής και τα άρθρα του από τα χρόνια του πολέμου τα έχει εκδώσει σε έναν τόμο με τον τίτλο «Ο Βόλγας πηγάζει στην Ευρώπη». Σήμερα, εκτός Ιταλίας εννοείται, είναι ίσως εξίσου γνωστός για το έργο του όσο και για την αλλοπρόσαλλη πολιτική του πορεία.

Ενεργό μέλος του Φασιστικού κόμματος από το 1922, αποστασιοποιήθηκε από τη μουσσολινική ιδεολογία ήδη από τη δεκαετία του τριάντα. Έκανε φυλακή, όπως αναφέρει και στο Καπούτ, για να ακολουθήσει στη συνέχεια μια πορεία προς τα αριστερά στο τέλος της οποίας τον περίμενε η ταυτότητα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ιταλίας η οποία και του προσφέρθηκε από τον Παλμίρο Τολιάτι πριν πεθάνει το 1957 σε ηλικία 59 ετών.

Τι είναι το Καπούτ λοιπόν; Είναι ένα εκτεταμένο ρεπορτάζ, γραμμένο με ταλέντο και ευαισθησία από κάποιον που έζησε και είδε την φρίκη της εξάπλωσης του ναζισμού στον κορμό της Ευρώπης;

Είδε όντως ο αφηγητής τον Χίμλερ να κάθεται χαυνωμένος και γυμνός σ΄εκείνη τη σάουνα με τα ρυάκια του ιδρώτα να τρέχουν παντού; Είδε όντως εκείνον τον Γερμανό στρατηγό ο οποίος παλεύοντας επί ώρες να ψαρέψει τον τελευταίο σολομό που έχει απομείνει στο φινλανδικό ποτάμι διέταξε να πυροβολήσουν το δύστυχο ψάρι που του αντιστεκόταν; Συζήτησε όντως με τη Σουζάνα, μια από τις Εβραιοπούλες που είχαν σύρει οι Γερμανοί σ΄εκείνον τον στρατιωτικό οίκο ανοχής όπου τις κρατούσαν είκοσι μέρες μέχρι να τις εξαντλήσουν, να τις βαρεθούν και να τις εκτελέσουν μετά; Είδε όντως τα πτώματα των Ρώσων στρατιωτών που είχαν στήσει οι Γερμανοί στο χιόνι για να δείχνουν με το κοκαλωμένο και τεντωμένο χέρι τους την κατεύθυνση στα μηχανοκίνητα τμήματα του στρατού τους; Είδε πράγματι τα σκυλιά καμικάζι;

Ο στόχος του
Κι αν όντως είναι ρεπορτάζ ή χρονικό, τότε ποιος είναι ο στόχος του; Μήπως να καταγράψει την καθημερινότητα του πολέμου, να χαρτογραφήσει τις αντιδράσεις του κάθε πληθυσμού, ανάλογα με την κουλτούρα του, τη γλώσσα του και τις παραδόσεις του στη φρίκη; Μα ο κύριος πολεμικός ανταποκριτής δεν χάνει την ευκαιρία να παραστεί σε δείπνο, από το ένα διοικητήριο στο άλλο και από τη μια πρεσβεία στην άλλη.

Οι συνομιλητές του, οι συνδαιτυμόνες του, δεν θα μπορούσαν με τίποτε να θεωρηθούν ως αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού. Δεν είναι μέλη της ορχήστρας. Είναι οι διευθυντές της.

Μήπως καταγράφει τις αντιδράσεις τους και περιγράφει τη συμπεριφορά τους για να μας αποκαλύψει τον κυνισμό τους; Τότε γιατί εμφανίζεται ως συνένοχός τους, τότε γιατί ενστερνίζεται αυτόν τον ίδιο κυνισμό, γιατί τον υιοθετεί; Γιατί τι άλλο κάνει όταν λέει πως όταν όλα τελειώσουν οι διανοούμενοι θα τρέχουν να σώσουν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό;

Όχι, παρά τον τίτλο του, παρά την ατμόσφαιρά του, παρά τα επεισόδια που αφηγείται, παρά τους πρωταγωνιστές του, το Καπούτ δεν είναι ένα μεγάλο αντιπολεμικό αφήγημα. Δεν είναι γραμμένο από έναν άνθρωπο ο οποίος ήθελε να καταγγείλει τη φρίκη του πολέμου, το σκάνδαλο της υπέρβασης των ορίων της ανθρωπιάς.

Είναι γραμμένο από έναν άνθρωπο ο οποίος αναζητά αυτά τα όρια, και μαζί τα δικά του, τις δυνατότητες της συμπεριφοράς μέσα στις πιο ακραίες καταστάσεις. Είναι γραμμένο από κάποιον ο οποίος αντιμετωπίζει τον κόσμο του σαν ένα πείραμα που συμπαρασύρει και ενεργοποιεί όλα τα στοιχεία της ανθρώπινης κατάστασης που μοιάζει να παραπαίει γιατί έσβησε οικειοθελώς τα όριά της.