Αναφορά στον παρήγορο μύθο

Ο ΟΒΙΔΙΟΣ, ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΜΕΙΖΟΝΕΣ ΛΑΤΙΝΟΥΣ
ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΥ
ΑΙΩΝΑ ΠΟΥ ΕΙΧΕ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΠΟΛΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ
ΤΟΝ ΑΥΓΟΥΣΤΟ, ΔΙΑΣΗΜΟΣ ΓΙΑ ΤΙΣ «ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ»
ΤΟΥ, ΔΕΝ ΕΦΕΥΡΕ, ΒΕΒΑΙΑ,
ΑΥΤΗΝ ΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΜΟΔΑ. ΣΤΑΜΑΤΩ
ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΟΥΜΕ ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΦΟΡΑ
ΤΗΝ ΚΑΤΡΑΚΥΛΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΑΣ
Σε καιρούς δίσεκτους μεταπολεμικά και έως τη δεκαετία του ΄60 αποσπάσματα από τις «Μεταμορφώσεις» διδάσκονταν στη Μέση Εκπαίδευση, όπως διδάσκονταν αποσπάσματα από την «Αινειάδα» του Βιργίλιου, το «Όνειρο του Σκιπίωνα», φιλοσοφικό κείμενο του Κικέρωνα και τις «Ωδές» του Οράτιου! Σήμερα διδάσκονται κατασκευασμένα κείμενα τύπου «Λύκος διώκει αμνόν». Ως εκ τούτου η λατινομάθεια στην Ελλάδα είναι σχεδόν απαξιωμένη και θεωρείται αυτονόητο κλασικός φιλόλογος να μη γνωρίζει και Λατινικά, κάτι αδιανόητο για την ανθρωπιστική παιδεία. Αφήνω πως οι πανεπιστημιακές έδρες των Λατινικών στα Πανεπιστήμια εκλιπαρούν και δεν βρίσκουν εκλόγιμους λατινιστές.

Ο ακαδημαϊκός λατινιστής Κων/νος Γρόλλιος που πέθανε πρόσφατα, μετέφρασε όλες τις «Ωδές» του Οράτιου και αμφιβάλλω αν βρήκε αγοραστικό κοινό για έναν μείζονα ποιητή των

Ο Οβίδιος έγινε πεδίο αναφοράς και εν τέλει φιλοσοφικού στοχασμού πάνω στην ανθρώπινη εξέλιξη

αιώνων. Πρόσφατα μάλιστα σ΄ αυτήν τη θέση προκαλούσα τον εμπλουτισμό του Φεστιβάλ Επιδαύρου με τα πολλά και τελείως άγνωστα κωμικά δράματα του Πλαύτου και του Τερέντιου και τις τραγωδίες του Σενέκα. Μαθαίνω τώρα πως αποσπάσματα (στο πρωτότυπο;) της «Μήδειας» του Σενέκα θα παρεμβάλει ο Βασίλιεφ στη «Μήδεια» που ετοιμάζει με την Κονιόρδου. Έτσι θα μπει ο μέγας Λατίνος ποιητής (που τροφοδότησε- ως μεσάζων του Ευριπίδη- Σαίξπηρ, Ρακίνα, Βολτέρο κ.λπ.) από σπόντα στην Επίδαυρο. Κι όμως διαθέτουμε έξοχες μεταφράσεις του Τάσσου Ρούσσου της «Μήδειας», του «Οιδίποδα» και της «Φαίδρας» (Καστανιώτης).

Πριν από έναν χρόνο στο «Πνεύμα του Τόνου» είχα ασχοληθεί ενθουσιαστικά με την έμμετρη μετάφραση από τα Λατινικά σε δύο πολυτελείς τόμους με έξοχη εικονογράφηση μεγάλων Ευρωπαίων ζωγράφων και χαρακτών, καθώς και απεικονίσεις αγγείων ολόκληρου του κόρπους των «Μεταμορφώσεων» του Οβιδίου από τον ρέκτη ιατροφιλόσοφο Θεόδωρο Τσοχάλη. Το έργο αυτό το παρουσιάσαμε δημόσια η ταπεινότητά μου και ο λατινομαθής νεοελληνιστής και λαογράφος καθηγητής Μιχάλης Μερακλής, απουσία φιλολόγων σε πλήθουσα αίθουσα!

Αν γράφω όλα αυτά, είναι για να θεωρήσω παρήγορο το γεγονός πως ένας μη φιλόλογος θεατράνθρωπος, ο Θωμάς Μοσχόπουλος, αποφάσισε να ανακαλύψει και να εμπνευστεί από το όντως αποκαλυπτικό και άκρως (αναχρονιστικά) ψυχαναλυτικό έξοχο αριστούργημα του Οβίδιου.

Και βέβαια, όπως είπα παραπάνω, ο Οβίδιος δεν ανακάλυψε το θέμα των μεταμορφώσεων. Αυτό έρχεται από τα βάθη της ελληνικής λαϊκής και ποιητικής εκμετάλλευσης των Μύθων. Και μόνο οι στρατηγικές μεταμορφώσεις του Διός για να εκμαυλίσει και να πλαγιάσει με θνητές (κύκνος, βροχή, κεραυνός, ταύρος, Αμφιτρύων κ.λπ.) είναι ολόκληρος τόμος.

Θυμίζω πως τα ευρωπαϊκά και τα ελληνικά βέβαια παραμύθια είναι γεμάτα με ευφάνταστες και ευτράπελες ή τρομακτικές μεταμορφώσεις, αλλά και τα ποιητικά κείμενα και το θέατρο.

Ο Μοσχόπουλος, παραπέμποντας στον Οβίδιο και παρουσιάζοντας σε αισθητικά θαυμάσιο εύρημα τους «μύθους» του ως θίασο σκιών, παρενέβαλε και ως πρόσωπο τον τραγικό αντιήρωα του Κάφκα στη δική του «Μεταμόρφωση» ως ένα δείγμα της διαχρονικής λογοτεχνικής παράδοσης του μοτίβου. Είναι κρίμα που δεν παρενέβαλε (αν το γνώριζε) και απόσπασμα από το ιδιοφυές έργο του Βασίλη Ζιώγα «Οι γάμοι», όπου μια γηραιά κυρία μεταστοιχειώνεται σε κλαίουσα ιτιά μεταλλασσόμενη σε ξυλώδη κορμό και αλλάζοντας υγρά. Το έπαιξε πριν από χρόνια στο «Εθνικό» η Ζαβιτσιάνου με τον Γιώργο Μοσχίδη. Η επιρροή του Ζιώγα από τον Οβίδιο είναι δεδομένη και μια παραλληλία μοτίβων των δύο δημιουργών θα είχε άκρως θεατρικό ενδιαφέρον.

Ο Μοσχόπουλος και η ταλαντούχα ομάδα των συνεργατών του δεν περιορίστηκαν στη θεατροποίηση κάποιων από τις προκλητικές ποιητικά μεταμορφώσεις του Λατίνου ποιητή- εργάστηκαν σε ένα εξόχως ερεθιστικό σενάριο. Ρώτησαν απλά και καταλυτικά, όπως πριν από πολλά χρόνια η Τ. Γκρίτση-Μιλλιέξ στην ποιητική της συλλογή «Αλλάζουμε;». Όταν θέτεις τέτοιες παιδικές και ως εκ τούτου άκρως φιλοσοφικές ερωτήσεις καταθέτοντας περιστατικά του σύγχρονου βίου, ο τόκος είναι πλούσιος. Το ερεθιστικό πρόβλημα «εσείς αλλάζετε;» του σκηνοθέτη προς τους ηθοποιούς του γέννησε μια ευφρόσυνη διάθεση για αναζήτηση. Έτσι το πρόβλημα πήρε μια εξαίσια περιπετειώδη ροπή προς καθετί που είναι αναγνωρίσιμο ως μιμητικό γεγονός. Εντοπίστηκαν τρόποι που σήμερα στη χθαμαλή, αντιποιητική εποχή μας εμφανίζουν γνωρίσματα μιας κάποιας μεταμορφωτικής διαδικασίας. Έτσι οι ηθοποιοί ανέλαβαν να ερμηνεύσουν καθημερινά, οικεία πρόσωπα σε στιγμή κρίσιμης μετάβασης από μια κατάσταση σε άλλη, από μια ηθική θέση στην αντίθετή της, από μια ιδεολογική στάση σε άλλη.

Αποδεχόμενοι έστω υποσυνείδητα την ηρακλείτεια θεωρία πως αφού ισχύει η διαπίστωση ότι τα πάντα υπόκεινται στην αλλαγή, το μόνο σταθερό σ΄ έναν κόσμο αέναης αλλαγής είναι Η ΑΛΛΑΓΗ, προχώρησαν στη μιμητική διαδικασία να παρουσιάσουν στη σκηνή το κρίσιμο σημείο της μετάλλαξης ως ρόλο, επενδύοντας όμως τις σχέσεις και τις συγκρούσεις με αυτοσχέδιο λόγο απότοκο της προσωπικής τους βιωματικής μεταμορφωτικής συνείδησης. Και ο Οβίδιος; Ο Οβίδιος έγινε πεδίο αναφοράς και εν τέλει φιλοσοφικού στοχασμού πάνω στην ανθρώπινη εξέλιξη. Τι βγήκε από αυτήν την αναφορική διαδικασία; Κάτι σαν την πλατωνική σχέση ανάμεσα στα νοητά και στα είδωλά τους, κάτι σαν τη μαθηματική θεωρία των αριθμών όπου το πεδίο των τιμών απεικονίζεται σ΄ ένα πεδίο αναφοράς. Τα καθημερινά μεταμορφωτικά πάθη μας αναφερόμενα στον ποιητικό μεταμορφωτικό μύθο του Οβίδιου φαντάζουν μια στεγνή, στείρα, άνευρη, αντιποιητική καρικατούρα. Ο κόσμος μας έχει γεμίσει με γελοίους νάρκισσους, ακκιζόμενες βεντέτες, σαχλεπίσαχλα ανθρωπάρια, κουζουλά όταν τα καμώματά τους αναλογιστούν με τον μύθο του Νάρκισσου.

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως ο γυμνός, αναίσθητος σημερινός βίος δεν είναι τραγικός. Θα έλεγα είναι τραγικότερος γιατί είναι απαρηγόρητος. Ο παλαιός άνθρωπος που βίωνε τη μιζέρια της καθημερινότητάς του εύρισκε παρηγοριά και λύτρωση απαγκιάζοντας στον ποιητικό μύθο, λυτρωνόμενος στον λυρισμό. Όταν ο Σοφοκλής κατεβάζει την «Ηλέκτρα» από τον μύθο στην ορχήστρα και τη φορτίζει με τα πάθη των ανθρώπινων αδιεξόδων, ο χορός παρεμβαίνοντας- όπως τώρα ο Μοσχόπουλος και οι συνεργάτες του- αναφέρει τα πάθη της στην Αηδόνα, που έγινε πουλί κι αναζητεί τον Ίτυ, στη Νιόβη που έγινε θαλασσόδερτος βράχος για να κλαίει αιωνίως τα χαμένα παιδιά της κ.λπ.