ΚΡΙΣΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ, ΝΕΥΡΩΣΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ

Καθώς συστηματοποιεί και αναλύει τη μετάβαση από τη συλλογικότητα στην ατομικότητα, ο Τζιόβας προχωρεί το σχήμα παραπέρα. Αν κοιτάξουμε τα κείμενα καλύτερα, λέει, βλέπουμε ότι η διάκριση ατομικό- κοινωνικό είναι πάντα πιο πολύπλοκη από όσο νομίζουμε. Πάρτε για παράδειγμα το μυθιστόρημα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, ο Πολυπαθής (1839). Το βλέπουμε σαν ένα από αυτά τα πρώιμα ξεσπάσματα ρομαντικής ατομικότητας, καθώς περιγράφει την πικαρική περιπλάνηση του κεντρικού ήρωα, που ξεκινάει από την Κωνσταντινούπολη για να φτάσει, μέσω Βουκουρεστίου, Λονδίνου, Ρώμης και Παρισιού, στην Αθήνα. Εν τούτοις, διαβάζοντας προσεκτικότερα, μπορούμε να δούμε την περιπλάνηση αυτή ως μια εθνική αλληγορία με διδακτικό χαρακτήρα. Από την άλλη, η νουβέλα Βασίλης ο Αρβανίτης (1934/1944) του Μυριβήλη θεωρείται η εξύψωση ενός συλλογικού ήρωα όμοιου με αυτούς των δημοτικών τραγουδιών: αν την ξαναδιαβάσουμε όμως με ψυχαναλυτικό οπλοστάσιο, αναδύεται από αυτήν ένας «ήρωας χωρίς αιτία» που υφίσταται κρίση ταυτότητας. Και ανάποδα: μυθιστορήματα όπως η Αρχαία Σκουριά (1979) της Μάρως Δούκα και η Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα (1987) της Άλκης Ζέη, τα οποία διαβάζονται συνήθως ως αφηγήσεις χειραφέτησης της γυναικείας υποκειμενικότητας, εκφράζουν παράλληλα τη διάθεση να αναδιαπραγματευθούν τη σχέση με το πολιτικό και το συλλογικό.

Το Εγώ, λοιπόν, βρίσκεται σε διαρκή διάλογο με το περιβάλλον του και η λογοτεχνία αγωνίζεται να δείξει αυτό το πάρε- δώσε, που κάποτε γίνεται τόσο έντονο ώστε να προκαλεί παροξυσμό ( Καπετάν Μιχάλης: « εγώ είμαι η Κρήτη») και άλλοτε φτάνει να δείχνει πόσο όλα είναι ρευστά: δείτε το Τρίτο Στεφάνι του Ταχτσή, όπου γιαγιά-Εκάβη μάνα-Νίνα, τσούκου τσούκου κουτσομπολιό, νεύρωση και υστερία, ξαναγράφουν την Ιστορία.