[ Δρόμοι ]

Ούτε λουλούδια…
… ούτε στεφάνια. Ούτε φωτογραφίες ούτε παράτες. Μονάχα φωτιά και στάχτη. Ο Ζιλιέν Γκρακ είχε παραγγείλει γραπτώς ο θάνατός του να μην αποτελέσει «γεγονός». Έτσι κι έγινε. Όσο όμως ήταν ακόμη ζωντανός, ήλπιζε κι αυτός μέχρι την τελευταία στιγμή σε εκείνο που είχε πει κάποιος σοφός: «Όταν έρθει ο θάνατος, θα προτιμούσα να μην είμαι παρών».

Η αρχιτεκτονική…
… της τελευταίας κατοικίας του ανθρώπου είναι η νέα μόδα στην Αμερική. Μια διαφήμιση στη Νέα Υόρκη υπόσχεται τη μοναδική ευκαιρία να αποκτήσει κανείς μια θέση στο μαυσωλείο του Γαλανού Ουρανού. Σχεδιασμένο από τον Φρανκ Λόιντ Ράιτ, «τον μεγαλύτερο αρχιτέκτονα της Αμερικής», όπως τουλάχιστον γράφει η διαφήμιση, το μαυσωλείο είχε μείνει στη μέση με τον θάνατό του. Ολοκληρώθηκε τώρα, εβδομήντα οκτώ χρόνια από τότε που του το παρήγγειλε ο βιομήχανος Ντάργουιν Μάρτιν όταν ήταν ακόμη στις δόξες του, πριν δηλαδή καταστραφεί από την οικονομική κρίση του 1929. Είκοσι τέσσερις σαρκοφάγοι από γρανίτη καταλήγουν σε ένα σταυροειδές μνημείο στην κορυφή ενός λόφου. Οι σαρκοφάγοι που βρίσκονται κοντά στην κορυφή είναι ακριβοί: κοστίζουν ενάμισι εκατομμύριο δολάρια. Στους πιο χαμηλούς μπορεί να βολευτεί κανείς με 300.000 δολάρια.

Ο δικός μας…
… πολιτισμός είναι ίσως ο πρώτος όπου η δόξα δεν είναι μεταθανάτια. Όλοι τρέχουν να την κατακτήσουν (να την εξαγοράσουν εν ανάγκη) όσο βρίσκονται ακόμη εν ζωή. Οι πιο γνωστές προσωπικότητες δεν βρίσκονται πια στην εθνική βιβλιοθήκη, αλλά στην τηλεόραση. Οι νεκρώσιμες τελετές μοιάζουν με παρέκβαση ή το πολύ πολύ με άλλη μια ευκαιρία για αποκαλύψεις από την ιδιωτική ζωή του θανόντος. Κάποτε στη Γαλλία, γράφει ο Ρεζίς Ντεμπρέ στην εφημερίδα «Λε Μοντ», οι πολιτικοί και θρησκευτικοί ηγέτες απολάμβαναν το προνόμιο να έχουν δύο σώματα, μυρωμένα είτε με την αγιοσύνη είτε με τη λαϊκή ψήφο. Το ένα σώμα, το εφήμερο, ενταφιαζόταν στη γενέτειρα του εκλιπόντος, ενώ το άλλο, το αθάνατο, το συμβολικό, έβρισκε τη θέση που του έπρεπε στην Παναγία των Παρισίων. Αυτά συνέβαιναν τότε που οι άνθρωποι μπορούσαν ακόμη να ξεχωρίζουν το «εμείς» από το «εγώ»: το «εμείς» εξέφραζε ένα συλλογικό ιδεώδες που ξεπερνούσε τον θάνατο, ενώ το «εγώ» ήταν καταδικασμένο να μείνει φθαρτό.

Ο χρόνος…
… έχει τους νικητές και τους ηττημένους του. Οι ηττημένοι είναι εκείνοι που τον κυνηγούν αδιάκοπα με κάθε ευκαιρία. Οι νικητές είναι αυτοί που του γυρίζουν την πλάτη. «Δεν σας τρομάζει ο θάνατος;» είχε ρωτήσει ο Ρεζίς Ντεμπρέ τον Ζιλιέν Γκρακ. «Όχι», του είχε αποκριθεί εκείνος. «Κανείς δεν χάνεται εντελώς, αφήνει την ανάμνησή του». Ο «μεγαλύτερος εν ζωή συγγραφέας μας», όπως έλεγαν γι΄ αυτόν οι Γάλλοι, αυτός που αρνήθηκε το βραβείο Γκονκούρ, έζησε και πέθανε σε ένα χωριό στον Λίγηρα, μακριά από τις κουλτουριάρικες παρέες και την κοσμική επιτήδευση. «Τράβηξε την κουβέρτα στο κεφάλι του κι αποκοιμήθηκε», έτσι απλά, όπως ο ήρωάς του στο «Μπαλκόνι στο δάσος».