Λογοτεχνικό Ταμιευτήριο

ΠΑΙΔΕΙΑ ΧΩΡΙΣ ΕΙΔΙΚΑ, ΜΕΘΟΔΙΚΑ, ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΑ
ΚΑΙ ΠΛΗΡΩΣ ΕΝΗΜΕΡΩΜΕΝΑ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ
ΚΑΙ ΧΡΗΣΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΣΠΟΥΔΗΣ, ΔΕΝ
ΕΙΝΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΧΩΛΗ, ΕΙΝΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΥΦΛΗ
Πέρασα και αναλώθηκα στα καυδιανά δίκρανα της μεταπολεμικής εκπαίδευσης στον ταλαίπωρο τόπο και ως μαθητής, φοιτητής, δάσκαλος, από σπόντα πανεπιστημιακός, φροντιστής και διδάσκων δραματολόγος σε ειδικές σχολές θεάτρου και δημοσιογραφίας και κάθε φορά που διψούσα για γνώση, έπρεπε, σαν κάθε αυτοδίδακτος Έλληνας, να αναδιφήσω στα τυφλά, κάποτε, ξεχασμένα περιοδικά, να αγοράσω με το γλίσχρο, κάποτε, χαρτζιλίκι μου από τα παλαιοπωλεία της οδού Ηφαίστου εξαντλημένα βιβλία, μονογραφίες, ανέκδοτες σε δακτυλόγραφο διδακτορικές διατριβές για να ξεστραβωθώ.

Όντας τυχερότερος από άλλους, αφού ο εκπαιδευτικός πατέρας μου διέθετε μια καλή βιβλιοθήκη και σπουδαία λεξικά (καμαρώνω ακόμα για το Μέγα Λεξικό το Εννεάτομο της Ελληνικής Γλώσσας του Δημητράκου και την πρώτη έκδοση του πολύτιμου λεξικού των ποιητικών εκφράσεων του Βερναρδάκη), έβλεπα φανατικά για γράμματα παιδιά, συμμαθητές μου, συμφοιτητές μου, μαθητές μου αργότερα να πελαγοδρομούν χωρίς έγκυρα στηρίγματα. Η εικόνα συχνά συναδέλφων εκπαιδευτικών που συμβουλεύονταν τα ίδια σχολικά βοηθήματα (αλλιώς λυσάρια) με τους μαθητές τους και τις προσπάθειες των μαθητών να μαντέψουν ποιο βοήθημα διαθέτει ο δάσκαλος για να αγοράσουν και εκείνοι το ίδιο, ώστε να έχουν έτοιμες τις απαντήσεις, με εξουθένωνε. Ο φιλότιμος Έλληνας εκπαιδευτικός δεν είχε στη διάθεσή του, ούτε υπήρξε εξάλλου στην αγορά, μια ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας για σχολική χρήση αλλά και αφετηρία ενημέρωσής του για περαιτέρω έρευνα, δεν είχε μια μετρική της αρχαίας, λατινικής και νέας ελληνικής ποίησης, δεν είχε ένα λεξικό όρων, δεν είχε ένα εμπεριστατωμένο εγχειρίδιο για τις λογοτεχνικές σχολές, τα ρεύματα και τις τάσεις στην παγκόσμια λογοτεχνία, δεν είχε καν μια ειδική βιβλιογραφία.

Πέρα όμως από τους εκπαιδευτικούς και ο φιλαναγνώστης Έλληνας έμενε αβοήθητος. Πέρασα μεγάλη προσωπική αμηχανία, όταν πρωτοκατέβηκα στον στίβο της θεατρικής κριτικής και με ταλάνιζε το πρόβλημα το είδος του αναγνώστη της εφημερίδας μου, με ποια εφόδια ή ποιες ελλείψεις, τι περίμενε να μάθει από μένα. Πόσο ειδικευμένες αναφορές στην ιστορία θεάτρου, στη δραματουργία και τη δραματολογία, ποιους αισθητικούς όρους αγνοούσε το διψασμένο παιδί που από ένστικτο αγαπούσε το θέατρο στην Αταλάντη, στο Άργος Ορεστικόν και στο Τυμπάκι της Κρήτης. Έτρεμα να χρησιμοποιήσω τον όρο: εξπρεσιονιστής

Ο πολύτιμος πακτωλός των 2.504 σελίδων καλύπτει πλέον κατά μεγάλο ποσοστό τις ελλείψεις της γενικής μας παιδείας

ηθοποιός π.χ. ο Μινωτής. Μήπως έπρεπε να βάλω αστερίσκο και να τον ερμηνεύσω υποσελιδίως;

Η πείρα μού έλεγε πως ένας απόφοιτος Λυκείου αγνοούσε εκ των πραγμάτων, δηλαδή από την ανυπαρξία τέτοιων αναφορών στη σχολική ύλη, και με φρίκη αντιμετώπιζα την περίπτωση ο αναγνώστης μου να ζητούσε την άλλη μέρα τη βοήθεια κάποιου δασκάλου του, ακατατόπιστου επίσης. Αν δεν ήταν φανατικός και αυτοδίδακτος για τη λογοτεχνία ή το θέατρο ή τη φιλοσοφία, η πανεπιστημιακή, στο παρελθόν τουλάχιστον, ύλη δεν τον βοηθούσε να ανταποκριθεί σε τέτοιες «δύσκολες» ερωτήσεις. Όταν στην εποχή μου οι νεοελληνιστές καθηγητές στο Αθήνησι δεν δίδασκαν «ζώντας» (!), ο φιλόλογος απόφοιτος του ΄60, γυμνασιάρχης το ΄80, δεν είχε ακούσει τίποτε για Βάρναλη, Σεφέρη, Ελύτη, Αναγνωστάκη. Αφήνω τον Ρίτσο, τον Βρεττάκο, τον Λειβαδίτη. Για Εμπειρίκο και Εγγονόπουλο, πέρα έβρεχε. Γυμνασιάρχης, φιλόλογος, το 1970, δογμάτιζε προς λογοτεχνίζοντα νέο φιλόλογο: «Ποίηση χωρίς ομοιοκαταληξία ποίηση δεν είναι». Ως εκ τούτου δεν δίδασκε ούτε Ανδρέα Κάλβο που υπήρχε στα Αναγνώσματα.

Και αν, αγαπητοί φίλοι, ο δάσκαλος και ο καθηγητής της Μέσης Εκπαίδευσης δεν γνωρίζει λογοτεχνία, γιατί κανείς δεν τον μύησε και κανένα βοήθημα, εγχειρίδιο, ειδικευμένο σύγγραμμα δεν τον στηρίζει, θα αφήσει τυφλούς, κουφούς, ανάπηρους λογοτεχνικά τους μαθητές του. Πώς η εκπαίδευση θα ετοιμάσει αναγνώστες λογοτεχνίας, θεατές επαρκείς του θεάτρου, ευαίσθητους σε φιλοσοφικούς, αισθητικούς ερεθισμούς πολίτες, όταν η Πολιτεία δεν έχει φροντίσει να μορφώσει δασκάλους να εμπνεύσουν αγάπη για τα κείμενα και τις παραστατικές τέχνες.

Αντί για εγχειρίδια και ιστορίες της λογοτεχνίας, του ελληνικού θεάτρου, της ελληνικής ζωγραφικής, της μουσικής κ.λπ., η Πολιτεία ευνόησε τους επίσημους τυφλοσούρτες. Για να μην καταφεύγουν οι δάσκαλοι στα σχολικά βοηθήματα και τα λυσάρια, εξέδιδε το βιβλίο για τον καθηγητή, όπου μασημένη του έδινε την ύλη για να ανταποκριθεί στη διδασκαλία του σχολικού βιβλίου στην τάξη.

Αλλά δεν εξαντλείται ποτέ η μιζέρια της ελληνικής εκπαιδευτικής κρατικής πολιτικής. Ιδού λοιπόν τώρα που ένας ρέκτης εκδότης, με τεράστια πείρα και ειδίκευση στις εκπαιδευτικές εκδόσεις, ύστερα από συστηματική, εξαντλητική, έρευνα και μεθοδική, συστηματική ταξινόμηση έρχεται να υποκαταστήσει το κράτος και να προσφέρει ένα πολύτιμο εργαλείο για την ελληνική εκπαίδευση, όχι αποκλειστικά τη σχολική. Το Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας των Εκδόσεων Πατάκη δεν καλύπτει πλέον ένα κενό, αλλά το πληρώνει και συχνά το ξεχειλίζει. Για δεκαεννέα ολόκληρα χρόνια δεκάδες συνεργάτες, ειδικευμένοι, παλιοί, έμπειροι και νέοι με αυξημένες σπουδές κατ΄ αρχάς οργάνωσαν το λημματολόγιο και κατέληξαν, γνωρίζοντας τις ελλείψεις και την άγνοια της πλειονότητας των Ελλήνων πάνω στα λογοτεχνικά πράγματα, στην απόφαση το Λεξικό να έχει ένα ευρύ περιεχόμενο. Έπρεπε να αναφέρεται σε πρόσωπα, να αναλύει έργα, να ερμηνεύει όρους, να καταγράφει σχολές, ρεύματα, τάσεις και να περιέχει πηγές, εργαλεία και τεχνικές. Έτσι όταν ο αναγνώστης ψάχνει να πληροφορηθεί για τον Λορέντζο Μαβίλη π.χ. θα οδηγηθεί να αναζητήσει το λήμμα «Σονέτο» και στη συνέχεια τα λήμματα «ενδεκασύλλαβος», «ομοιοκαταληξία» αλλά και «Επτανησιακή Σχολή», «Παρνασσισμός», αλλά και τα λήμματα: περιοδικό «Τέχνη», «Νουμάς» «Γράμματα» κ.λπ., ακόμα και τα λήμματα: «Γλωσσικό ζήτημα» «Επίγραμμα» και… «Μαχαβαράτα» (αφού ο Μαβίλης μετέφρασε το ινδικό έπος). Και όλα αυτά γιατί στο εσωτερικό των λημμάτων με αστερίσκο ο αναγνώστης παραπέμπεται στο οικείο λήμμα του λεξικού για να πληροφορηθεί για πρόσωπα, όρους, τεχνικές, έργα και πηγές.

Οι λογοτέχνες, ποιητές, πεζογράφοι, δοκιμιογράφοι, νεοελληνιστές, ιστορικοί, κριτικοί λογοτεχνίας, που τιμώνται με λήμματα καλύπτουν χρονικό φάσμα περίπου χιλίων ετών, φτάνοντας έως τις μέρες μας. Ο νεώτερος που περιλαμβάνεται είναι κάτω από τα ΄30. Η σε βάθος δουλειά τεκμηρίωσης που έχει γίνει φαίνεται στο γεγονός ότι κάθε πρόσωπο ή έργο ή σχολή ή όρος συνοδεύεται από βιβλιογραφία, όπου παραπέμπεται ο αναγνώστης να ζητήσει λεπτομέρειες ή ευρύτερη ενημέρωση.

Αυτός ο πολύτιμος πακτωλός των 2.504 σελίδων καλύπτει πλέον κατά μεγάλο ποσοστό τις ελλείψεις της γενικής μας παιδείας πάνω στο συγκεκριμένο αντικείμενο. Τη Λογοτεχνία. Το ενδιαφέρον γίνεται ακόμη πιο ερεθιστικό, όταν στον όρο «Νεοελληνική Λογοτεχνία» του τίτλου περιέχονται και όλα τα μείζονα έργα της Παγκόσμιας Λογοτεχνίας, καθώς και οι δημιουργοί τους, εφόσον έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά από το Σενέκα έως τον Μπέκετ.

Τώρα τα άλλοθι έπεσαν. Ούτε η Πολιτεία πια μπορεί να τα επικαλείται ούτε η εκπαιδευτική κοινότητα. Δεν μπορώ να φανταστώ ότι σε κάθε Γυμνάσιο, Λύκειο, φοιτητικό αναγνωστήριο της χώρας δεν θα υπάρχει στη διάθεση δασκάλων και μαθητών το «Λεξικό» του Πατάκη. Αλλά και στα δημοσιογραφικά γραφεία, στις βιβλιοθήκες των ραδιοφωνικών σταθμών, στην τηλεόραση, μήπως επιτέλους γλιτώσουμε από τις κοτσάνες που εξαπολύονται κάθε φορά.

ΛΕΞΙΚΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ΠΡΟΣΩΠΑ, ΕΡΓΑ,

ΡΕΥΜΑΤΑ, ΟΡΟΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ, 2007 ΣΕΛ. 2.504, ΤΙΜΗ 100 ΕΥΡΩ