«Δεν υπάρχει μυθιστόρημα, γράφονται μόνο σενάρια»

«Δεν μπορούμε πια να μιλάμε για μυθιστόρημα», λέει ο Γιώργος Αριστηνός, που με το βιβλίο του «Νάρκισσος και Ιανός» επιχειρεί να καταγράψει το κίνημα του μοντερνισμού στην ελληνική λογοτεχνία
Το μυθιστόρημα στην Ελλάδα έχει μικρότερη παράδοση από ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και οπωσδήποτε μικρότερη παράδοση από την ποίηση. Αυτό έχει τις εξηγήσεις του. Όπως λέει στα «ΝΕΑ» ο συγγραφέας και δοκιμιογράφος Γιώργος Αριστηνός, που μόλις δημοσίευσε το δοκίμιο «Νάρκισσος και Ιανός», τίποτα δεν ξεκινάει εν κενώ.

«Το ρομαντικό μυθιστόρημα του 19ου προϋποθέτει κοινωνίες αστικοποιημένες. Επειδή το μυθιστόρημα είναι ένας ολόκληρος κόσμος, δεν μπορεί παρά να έχει από πίσω έναν κόσμο που ανελίσσεται με τα αδιέξοδα και τις αρετές του. Στην Ελλάδα όμως η αστικοποίηση ξεκινά μετά το 1880 οπότε δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις του μυθιστορήματος και τροφοδοτείται μόνο το ηθογραφικό διήγημα. Τον 20ό αιώνα πάλι δεν υπάρχει το παρελθόν που θα έδινε στο μυθιστόρημα το εύρος και το ανάπτυγμα του αντίστοιχου ευρωπαϊκού. Και τα πεζά μας έπασχαν πολύ από το λυρικο-ποιητικό στοιχείο. Άρα μιλάμε μόνο για ενέργειες σπασμωδικές. Έχουμε λ.χ. την τριλογία του Στρατή Τσίρκα και το “Κιβώτιο” του Άρη Αλεξάνδρου».

Ο Γιώργος Αριστηνός λέει πάντως ότι από άποψη ορολογίας «σήμερα δεν μπορούμε να μιλάμε για μυθιστόρημα». Γιατί «αυτό είναι υπόθεση του 19ου αιώνα. Με αρχή, μέση, τέλος, κάποιους ήρωες που εξελίσσονται στην πορεία της μυθοπλασίας και φτάνουν στο τέλος να αποκτήσουν συνείδηση του εαυτού τους. Όπως οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι που μεταστρέφονται όλοι στο τέλος. Με τον “Οδυσσέα” του Τζόις», λέει, «γίνεται η μεγάλη ανατροπή. Ο Έλιοτ έχει πει ότι “ο Τζόις ήταν ο άνθρωπος που σκότωσε τον 19ο αιώνα”. Άρα να μη μιλάμε για μυθιστόρημα αλλά για πεζογραφία που δανείζεται στοιχεία από γειτονικά είδη. Προς τα κει πρέπει να πάμε. Και όχι προς κάτι το αμιγές.

Το θέμα, ούτως ή άλλως, όπως το είπε και ο Κούντερα,

ΙΝFΟ

Γιώργος Αριστηνός, «Νάρκισσος και Ιανός», Εκδ. ΜεσόγειοςΕλληνικά Γράμματα, σελ. 585,
τιμή: 32 ευρώ. Παρουσιάζεται στην Πανεπιστημιούπολη Κύπρου στις 31/1.

είναι το “πώς θα γνωρίσουμε τον άνθρωπο”. Το πώς η πεζογραφία αυτό το άγνωστο πράγμα που λέγεται άνθρωπος θα το κάνει γνωστό».

Ο Γιώργος Αριστηνός, στο «Νάρκισσος και Ιανός», επιχειρεί κάτι μάλλον πρωτόγνωρο στην ελληνική βιβλιογραφία: να ανιχνεύσει, να καταγράψει και να σχολιάσει τα ρεύματα του μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού στην ελληνική πεζογραφία. Εβδομήντα δύο πεζογράφοι, από τον Ανώνυμο τον Έλληνα μέχρι τον Εμμανουήλ Ροΐδη, από τον Μιχαήλ Μητσάκη μέχρι τον Πλάτωνα Ροδοκανάκη, από τον Γιάννη Σκαρίμπα μέχρι τον Στρατή Δούκα, από τη Μέλπω Αξιώτη μέχρι τον Μ. Καραγάτση, και από τον Μάριο Χάκκα μέχρι τον Γιώργο Χειμωνά αλλά και νεώτερους όπως οι Ζατέλη, Σκάσσης, Σωτηροπούλου, Θεοδωρόπουλος, Αρανίτσης, Δημητρίου, Φάις, Σερέφας, Ταμβακάκης περιλαμβάνονται στον τόμο.

Τα δοκιμιακά κείμενα υπογράφουν, πέραν του Γιώργου Αριστηνού (που έγραψε για 30 από τους 72 συγγραφείς αλλά και εισαγωγή 60 σελίδων), 13 συνεργάτες της έκδοσης, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι πανεπιστημιακοί: Αριστοτέλης Σαΐνης, Δημήτρης Αγγελάτος, Εύη Βογιατζάκη, Μιχάλης Τσιανίκας, Ελένη Γιαννακάκη, Κατερίνα Σχινά κ.ά. «Είναι η πρώτη απόπειρα να δημιουργηθεί ένα κόρπους της νεωτερικής πεζογραφίας στην Ελλάδα», λέει ο Γιώργος Αριστηνός. «Η πρώτη απόπειρα να ταξινομηθούν κείμενα, να διασαφηνιστούν οι όροι. Πολλοί ταυτίζουν εδώ το μεταμοντέρνο με το κιτς. Αυτό όμως δεν ισχύει. Ο μεταμοντερνισμός υπήρξε αίτημα, υπήρξε ανάγκη που μάλιστα την προκάλεσε ο ίδιος ο μοντερνισμός. Ο ναρκισσισμός του – εξ ου και ο τίτλος του βιβλίου-, η αυτοαναφορικότητά του είχαν βαρύνει το κλίμα και δημιούργησαν απόσταση ανάμεσα στον αναγνώστη και το έργο. Ο μεταμοντερνισμός, χωρίς να κάνει παραχωρήσεις, πετάει από πάνω του τα ψιμύθια που τον καθιστούσαν δυσπρόσιτο και δυσανάγνωστο. Γιατί στον μοντερνισμό ο αναγνώστης έπρεπε να διαπεράσει πολλά αναχώματα για να φτάσει στον πυρήνα του νοήματος».

Ο Γιώργος Αριστηνός θεωρεί ότι ο μοντερνισμός – τυπικά στοιχεία του οποίου είναι η αυτοαναφορικότητα και ο ναρκισσισμός- δεν υπήρξε απλώς μια αβανγκάρντ. «Έφερε ρήξη με την παράδοση του ρεαλισμού και έφερε σε επαφή την Ελλάδα με τον κοσμοπολιτισμό, δημιούργησε πιο ανοιχτές φόρμες, διαφοροποίησε τα εκφραστικά μέσα και τους αφηγηματικούς τρόπους. Ανακαλύπτω ακόμη και σε συγγραφείς του 19ου αιώνα πρόδρομα στοιχεία μοντερνισμού. Σε συγγραφείς που τους στριμώχναμε στο καναβάτσο της ηθογραφίας όπως ο Παπαδιαμάντης, ο Βιζυηνός. Είναι μεγάλοι συγγραφείς ακριβώς γιατί φέρουν εν σπέρματι τα κατοπινά ρεύματα. Όπως και ο Σολωμός στη “Γυναίκα της Ζάκυθος”», λέει. Προσθέτει δε ότι ο μοντερνισμός «έχει κάτι το επαναστατικό και δεν είναι ιστορικό ρεύμα που εξαντλήθηκε. Συνεχώς ανανεώνεται γιατί ρευστοποιεί τα κριτήριά του».


«Ευνοήθηκαν οι εύποροι»

«Στον Μεσοπόλεμο ο Βενέζης, ο Θεοτοκάς, ο Τερζάκης ευνοήθηκαν από την κριτική», λέει ο Γιώργος Αριστηνός. «Το ίδιο ισχύει και για τους Σεφέρη και Ελύτη. Το κλίμα της εποχής τους έφερε στο προσκήνιο αντίθετα με συγγραφείς όπως ο Σκαρίμπας- που είναι πολύ μεγάλος συγγραφέας-, η Μέλπω Αξιώτη, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης που έγιναν γνωστοί μεταπολεμικά και δεν μπόρεσαν να επηρεάσουν στον ίδιο βαθμό τις εξελίξεις. Το ίδιο ισχύει στην ποίηση και με τον Καρυωτάκη. Στην πλειοψηφία τους, οι πλέον προβεβλημένοι πεζογράφοι και ποιητές της εποχής είναι αστοί από εύπορες οικογένειες. Ενώ ο Σκαρίμπας, λ.χ., ήταν τελωνοφύλακας. Η θέση τους ήταν ευνοϊκή ώστε να αποκτήσουν επιρροή και να εκτοπίσουν- και αθέλητα- άλλους ομοτέχνους τους».