Η κιβωτός των Ελλήνων

ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΑΝ, ΜΙΣΟΑΣΤΕΙΑ ΜΙΣΟΣΟΒΑΡΑ,
«ΥΠΟΤΡΟΦΙΑΔΑ». ΚΑΤΑ
ΤΟΝ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗ ΗΤΑΝ ΕΝΑ
«ΓΕΓΟΝΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΣΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ
ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ, ΠΟΥ ΚΑΠΟΤΕ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΡΑΦΤΕΙ». ΤΗ ΘΡΥΛΙΚΗ ΕΞΟΔΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 1945 ΜΙΑΣ ΟΜΑΔΑΣ ΝΕΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΠΟΥ ΣΑΛΠΑΡΑΝ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΡΙΣΙ, ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΤΟΥ ΓΑΛΛΙΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ, ΜΕ ΤΟ ΠΛΟΙΟ «ΜΑΤΑΡΟΑ», ΑΦΗΓΟΥΝΤΑΙ ΣΕ ΔΥΟ ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥΣ Η ΜΙΜΙΚΑ ΚΡΑΝΑΚΗ ΚΑΙ Η ΝΕΛΛΗ ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ.
Παλιότερα, την ιστορία αυτήν τη μάθαινε κανείς αποσπασματικά, από πληροφορίες διάσπαρτες σε συνεντεύξεις και ραδιοφωνικές εκπομπές ή από στόμα σε στόμα. Πάει κάπως έτσι: το 1945 ο Οκτάβιος Μερλιέ, διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, πείθει τη γαλλική κυβέρνηση να χορηγήσει έναν μεγάλο αριθμό υποτροφιών σε Έλληνες φοιτητές, κι έτσι, έπειτα από εξετάσεις, πάνω από 150 νέοι επιλέγονται για να σταλούν για σπουδές στο Παρίσι. Η ιδέα ήταν να σωθούν από το εμφυλιακό κλίμα μερικά από τα καλύτερα μυαλά της Ελλάδας- γι΄ αυτό και ένας μεγάλος αριθμός υποτρόφων ήταν αριστεροί, οι πιο πολλοί με συμμετοχή στην Αντίσταση και τα Δεκεμβριανά.

Φεύγουν, μεταξύ άλλων, οι Καστοριάδης, Αξελός, Παπαϊωάννου, Κανδύλης, Κρανάκη, Προκοπίου, Βυζάντιος, Ξενάκης, Κουλεντιανός, Χωραφάς, η Μάτση Χατζηλαζάρου και ο Ανδρέας Καμπάς, ο Κριαράς, ο Σβορώνος, ο Πέτρος Κολακλίδης, ο Μέμος Μακρής- η λίστα είναι μεγάλη, γεμάτη επιφανείς επιστήμονες και καλλιτέχνες όλων των κλάδων, αρκετοί από τους οποίους σταδιοδρόμησαν στη Γαλλία, φημισμένα παραδείγματα «Ελλήνων της διασποράς».

Το ταξίδι των υποτρόφων είχε εξαρχής κάτι από μυθιστόρημα: έπειτα από αναμονή μηνών, επιβιβάζονται στις 20 Δεκεμβρίου στο οπλιταγωγό Ματαρόα, που τους μεταφέρει από τον Πειραιά στον Τάραντα.

Από εκεί με τρένο διασχίζουν την Ιταλία και την Ελβετία και φθάνουν τελικά στο Gare de l΄ Εst του Παρισιού τα ξημερώματα της 28ης Δεκεμβρίου. «Η άφιξή μας στο Παρίσι θυμίζει άνευ όρων παράδοση», γράφει λίγα χρόνια μετά η Μιμίκα Κρανάκη, σε ένα λυρικό κείμενο που δημοσιεύθηκε το 1950 στα γαλλικά στο περιοδικό Τemps Μodernes του Σαρτρ, και τώρα παρουσιάζεται σε μια προσεγμένη δίγλωσση έκδοση μεταφρασμένο από τη συγγραφέα. Την ίδια ιστορία ανασυνθέτει

Νέλλη Ανδρικοπούλου

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ

ΜΑΤΑΡΟΑ, 1945

ΕΠΙΜΕΤΡΟ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΛΠΑΔΑΚΗΣ, ΕΚΔ. ΕΣΤΙΑ, 2007 ΣΕΛ. 170,
ΤΙΜΗ: 10 ΕΥΡΩ

και η μαρτυρία της εικαστικού Νέλλης Ανδρικοπούλου, Το ταξίδι του Ματαρόα,1945, που περιέχει αρκετές άγνωστες πληροφορίες.

Το ενδιαφέρον γι΄ αυτήν την ιστορία δεν είναι καινούριο. Το Ματαρόα είχε για δεκαετίες πάρει διαστάσεις μύθου- σε τέτοιο σημείο ώστε κάθε Έλληνας που σταδιοδρόμησε στη Γαλλία μεταπολεμικά, να θεωρούμε ότι έφυγε με εκείνο το πλοίο.

Τι ήταν όμως αυτό που μας είλκυε και μας ελκύει στην αφήγηση αυτή; Από τη μια, η ιστορική στιγμή: η αποστολή του Ματαρόα μπορεί να ιδωθεί ως μια ιστορία υπέρβασης και επούλωσης του τραύματος του Εμφυλίου· ή, το αντίθετο, ως μια ιστορία σύμβολο του Εμφυλίου.

Από την άλλη, η θέση της ως ιστορία μετανάστευσης: το Ματαρόα μπορεί να ιδωθεί ως εξευγενισμένη, φιλοσοφικά πολυσήμαντη, εκδοχή των πλοίων που έφευγαν με χιλιάδες μετανάστες από την Ελλάδα του εικοστού αιώνα.

Όπως και να έχει, το πλοίο αυτό παραμένει ένα επίμονο φάντασμα που υπενθυμίζει την άλλη όψη της σύγχρονης Ελλάδας, αυτήν που κανείς θα ονόμαζε εξωτοπική. Αν η επίσημη όψη επιμένει να παρουσιάζει την Ελλάδα ως το κέντρο στο οποίο όλοι ποθούν να επιστρέψουν, το Ματαρόα είναι από εκείνες τις φυγόκεντρες αφηγήσεις που τη δείχνουν ως τον τόπο από τον οποίον πάντα κάποιοι θυμούνται πως (και πώς) έφυγαν.