Μουσική

Έβαλε ανεξίτηλη σφραγίδα στην τζαζ

Ο ήχος και οι αντιλήψεις του Τζον Κολτρέιν για την αυτοσχεδιαστική ελευθερία έχουν διαποτίσει ανεξίτηλα τη σύγχρονη τζαζ, που θυμάται τα 40χρονα από το φινάλε της ζωής του
Στα μέσα της δεκαετίας του ΄50 η αφροαμερικάνικη κοινότητα αρθρώνει για πρώτη φορά στην ιστορία της πολιτικό λόγο. Διεκδικεί το δικαίωμά της να αποκτήσει μια αξιοπρεπή θέση μέσα στην αμερικάνικη κοινωνία και να βγει από το περιθώριο.

Οι εξεγέρσεις στα γκέτο των μεγάλων πόλεων θα πάρουν διαστάσεις που καμία πλέον ρητορική υποσχέσεων δεν θα σταθεί ικανή να θέσει υπό έλεγχο. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και ο Μάλκλομ Χ θα αναγκάσουν τη λευκή Αμερική να τους θεωρήσει πολιτικούς αντιπάλους. Η αφροαμερικάνικη κοινότητα ανάγεται, επιτέλους, σε συνομιλητή.

Ακόμα όμως κι αν στον Αφροαμερικανό αναγνωρίζεται, πλέον, το δικαίωμα να απαιτεί νέες κοινωνικές διευθετήσεις, να σκέφτεται πολιτικά και να ενεργεί, δεν του αναγνωρίζεται το δικαίωμα να εξηγεί τον κόσμο έξω από τα δυτικά κοινωνικά πρότυπα, να οικοδομεί μια κοσμοαντίληψη που θέτει σε αμφισβήτηση τους εξουσιαστικούς μηχανισμούς της αμερικάνικης κοινωνίας. Την απαίτηση του νέγρου Αμερικανού να αυτοπροσδιορίζεται ως πνευματικό ον με δικά του στοχαστικά πρότυπα έρχεται να κομίσει στις αρχές του ΄60 η μουσική του σαξοφωνίστα Τζον Κολτρέιν. Οι «κατηγορίες». O Τζον Κολτρέιν δέχτηκε έναν ανελέητο πόλεμο όχι μόνο από το μουσικό και κοινωνικό κατεστημένο αλλά και από τον κόσμο της τζαζ. Το πασίγνωστο και «εγκυρότερο» περιοδικό της τζαζ, το «Down Βeat», σ΄ ένα άρθρο του στις αρχές του ΄60 χαρακτηρίζει την τέχνη του «καταστροφική», «μηδενιστική», «αντι-τζαζ». Όταν τον κάλεσαν λοιπόν μέσα από τις σελίδες του ίδιου περιοδικού να απολογηθεί για τις κατηγορίες, εκείνος είπε: «Νομίζω ότι το πρωταρχικό μέλημα ενός μουσικού είναι να περιγράψει, όσο πιο ζωντανά μπορεί, όλα αυτά τα υπέροχα πράγματα που γνωρίζει ή αισθάνεται μέσα στο σύμπαν που ζει. Αυτό είναι η μουσική για μένα: ένας τρόπος να πεις ότι το σύμπαν που μας δόθηκε είναι τεράστιο και πανέμορφο». Η ρήξη. Από τις αρχές της δεκαετίας του ΄60 ο Τζον Κολτρέιν αρχίζει να αναζητά όλο και μεγαλύτερη αυτοσχεδιαστική ελευθερία. Η αρμονία περιορίζεται σε ελάχιστες συγχορδίες. Αυτό που τον ενδιαφέρει δεν είναι να δημιουργήσει «έργα», μουσικές δομές με σωστές αναλογίες, όσο το να ανακαλύψει τους πιο μυστηριώδεις μηχανισμούς που διέπουν τον κόσμο των ήχων πέρα, βέβαια, από τους κώδικες του δυτικού τονικού συστήματος.

Οι αυτοσχεδιασμοί του αποκτούν ένα μυστικιστικό κλίμα και η μουσική πράξη γίνεται μια τελετουργία σε απόλυτη συνάφεια με την ιδιότυπη θρησκευτικότητά του. Μια «κοσμική», όπως χαρακτηρίστηκε, θρησκευτικότητα. Ο ίδιος θα πει: «Πιστεύω σε όλες τις θρησκείες». Είναι όμως ήδη γνωστό ότι η αγάπη του για την ινδική μουσική τον ωθεί προς τις ανατολικές θρησκείες που θα τον σαγηνέψουν λίγο πριν από το τέλος της ζωής του.

Μέσα από αυτόν τον «μυστικιστικό πανθρησκευτισμό» του, ο Κολτρέιν αναζητά τη λύση στο υπαρξιακό του πρόβλημα ως Αφροαμερικανού. Είναι ο προσωπικός δρόμος τον οποίο ακολουθεί για να επουλώνει τα τραύματα από τις φυλετικές διακρίσεις, ένας τρόπος για να δηλώσει την απόλυτη ρήξη με την κυρίαρχη κουλτούρα ενάντια στην οποία εκείνη την εποχή είχε αρχίσει να εξεγείρεται η αφροαμερικάνικη κοινότητα.


Σημάδεψε τον ήχο

Ο Τζον Κολτρέιν έφυγε πριν από 40 χρόνια σε ηλικία μόλις 41 ετών. Δέκα χρόνια (από το ΄57 μέχρι το ΄67) ήταν αρκετά ώστε ένας κοινός σαξοφωνίστας να γίνει ο πιο ιδιαίτερος τζάζμαν όλων των εποχών. Μια αυθεντική φωνή που σφράγισε όχι μόνο την τζαζ ιστορία αλλά και το μέλλον της. Στον ήχο του κάθε σαξοφώνου, μέσα στην τεράστια στυλιστική γκάμα της σύγχρονης τζαζ και όχι μόνο, υπάρχει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο άλλοτε ο ήχος του και άλλοτε οι αντιλήψεις του για την αυτοσχεδιαστική ελευθερία που ήταν και παραμένει το οξυγόνο κάθε ζωντανής τζαζίστικης μουσικής πράξης.


Σαν φιλοσοφικός στοχασμός

Από το ΄64 και μέχρι τον θάνατό του το ΄67, μέσα σε υπαρξιακή δίνη αλλά και τακτικός επισκέπτης στην κόλαση της ηρωίνης, ο Τζον Κολτρέιν θα δημιουργήσει μια μουσική που όλο και περισσότερο θα παίρνει τις διαστάσεις ενός φιλοσοφικού στοχασμού. Η μουσική θα γίνει απλώς το όχημα: «Αscension», «Μeditations», «Α Love Supreme», «Οm», «Ιnterstellar Space» είναι οι μουσικές πράξεις που με τις διευρυμένες πλέον ορχήστρες του θα κινούνται από τη φρενίτιδα και τον θόρυβο στον λυρισμό. Η «Υπέρτατη αγάπη» θα διαδέχεται τον θυμό και η προσευχή την κραυγή. «Αναζητώ τον οικουμενικό ήχο» θα πει ο Κολτρέιν λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του.

Ένα χρόνο νωρίτερα, ο Γάλλος κριτικός Ζαν Λουί Κομολί θα γράψει: «Χωρίς αμφιβολία η τζαζ δεν έφτασε ποτέ μέχρι σήμερα σε παρόμοια συναισθηματική διέγερση, ο αυτοσχεδιασμός τόσο κοντά στο παραλήρημα και η ομορφιά τόσο κοντά στο τερατούργημα…».