Πεδίο επάλληλων ανταγωνισμών και πολέμων

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στον 19ο και τον 20ό αιώνα, για τους οποίους ο συγγραφέας εστιάζει στις πολιτικές εξελίξεις και τις διεθνείς σχέσεις. Αυτό είναι αναμενόμενο καθώς η δημιουργία εθνικών κρατών στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και το «Ανατολικό Ζήτημα» αλλάζουν τα χαρακτηριστικά των Βαλκανίων. Η συμβίωση αντικαθίσταται από τη σύγκρουση στη διάρκεια της μακρόχρονης κρίσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κρίση που επιτείνεται κάθε φορά που οι μεταρρυθμίσεις αποτυγχάνουν, αποδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο την αδυναμία της οθωμανικής εξουσίας να εκσυγχρονιστεί. Στη διάρκεια αυτής της μακρόχρονης κρίσης, το πρόβλημα των Βαλκανίων γινόταν ολοένα και πιο σύνθετο και εκρηκτικό. Η αιτία είναι ότι οι βαλκανικοί εθνικισμοί δεν στρέφονταν μόνο ενάντια στον σουλτάνο, αλλά και ο ένας ενάντια στον άλλον διεκδικώντας εδάφη όπου κατοικούσαν ανάμεικτοι πληθυσμοί.

Ο Σταυριανός εξετάζει τις λίγο- πολύ γνωστές εξελίξεις του 19ου – 20ού αιώνα (δημιουργία εθνικών κρατών, Συνέδριο του Βερολίνου, Βαλκανικοί Πόλεμοι, κ.ά.) επιμένοντας ιδιαίτερα στην πολιτική της Δύσης στα Βαλκάνια. Η μέριμνα του συγγραφέα για την παγκόσμια ιστορία τού επιτρέπει να εντάξει τα Βαλκάνια σε μια συνολικότερη εικόνα, αυτήν του ανταγωνισμού των ευρωπαϊκών δυνάμεων κατά τον 19ο αιώνα με στόχο την οικονομική επέκταση. Ο ιμπεριαλισμός και ο καπιταλισμός άλλαξαν, στην κυριολεξία, τον κόσμο και, βέβαια, τα Βαλκάνια. Η κατασκευή σιδηροδρόμων και τα κρατικά δάνεια αποτέλεσαν τα μέσα για την οικονομική διείσδυση της Δύσης στα Βαλκάνια, που σε συνδυασμό με την τεχνολογική υπεροχή της δημιούργησαν δεσμούς εξάρτησης από την ανεπτυγμένη Δύση. Εξάρτηση που δεν ήταν μόνο οικονομική αλλά και πολιτική, η οποία επισφραγίστηκε με διπλωματικές συμφωνίες και συμμαχίες με τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ο Σταυριανός ήταν αρκετά προσεκτικός για να μην υιοθετήσει την απλοϊκή λογική ότι τα βαλκανικά κράτη ήταν υποχείρια των Μεγάλων Δυνάμεων. Τα βαλκανικά κράτη χρησιμοποιούσαν τις συμμαχίες με τις Μεγάλες Δυνάμεις για να ακολουθήσει το καθένα το δικό του επε κτατικό πρόγραμμα. Από την άλλη, οι φιλοδοξίες αυτές μπορούσαν να ικανοποιηθούν μόνο στον βαθμό που ανταποκρίνονταν στη συνολικότερη πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων.

Τα Βαλκάνια, όπως διαμορφώθηκαν τον 19ο και 20ό αιώνα, ήταν ένα πεδίο επάλληλων ανταγωνισμών και πολέμων. Αρχικά, των βαλκανικών εθνικισμών ενάντια στην οθωμανική εξουσία, στη συνέχεια των βαλκανικών κρατών μεταξύ τους και τέλος των σχεδίων των Μεγάλων Δυνάμεων για τα Βαλκάνια. Οι πρώτες συγκρούσεις διαμόρφωσαν τον ιστορικό πυρήνα των βαλκανικών κρατών, οι δεύτερες καθόρισαν την εδαφική τους επέκταση, ενώ οι τρίτες διαίρεσαν τα Βαλκάνια εξαιτίας της προσχώρησής τους σε αντίπαλες ευρωπαϊκές συμμαχίες. Ως προς το τελευταίο, ας θυμηθούμε τις διαιρέσεις που δημιούργησαν στα Βαλκάνια οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι και στη συνέχεια ο Ψυχρός Πόλεμος. Ο Πολυμέρης Βόγλης διδάσκει Σύγχρονη Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας