Μπερνάρ Ναιμέν-Αλλά

Έμεινε τρεις μέρες στο Γκουαντάναμο. Ο πάλαι ποτέ αστέρας των «νέων φιλοσόφων». Ο πρώην μαοϊκός. Ο πιο σέξι, ο πιο επικοινωνιακός, ο πιο αμφιλεγόμενος Γάλλος διανοούμενος. Ο πολύς Μπερνάρ-Ανρί Λεβί, γνωστός με τα αρχικά του, ΒΗL! Κι έγραψε ένα σύντομο κείμενοκαταπέλτη, υπογραμμίζοντας ότι αυτή η «ζώνη χωρίς δίκαιο» δεν είναι «ένα ούφο που έπεσε από τον ουρανό», αλλά αποτελεί «τη σύνοψη ολόκληρου του αμερικανικού σωφρονιστικού συστήματος». Κι ότι θέτει ένα ζήτημα αρχής που «δεν έχει απαντηθεί ούτε από τους αντι-ολοκληρωτικούς αριστερούς διανοούμενους». Κι ότι για την τιμή και την υγεία της δημοκρατίας, «πρέπει να κλείσει». Αφορμή γι΄ αυτό το κείμενο και για μια ογδονταριά ανάλογα σχολιαστικά ρεπορτάζ που αναζητούν την ταυτότητα της Αμερικής, ήταν ένα στοίχημα: να γίνει ο νέος Αλεξίς ντε Τοκβίλ. Να οργώσει (οδικώς) τις αμερικανικές πολιτείες το 2004-5, επί εννέα μήνες, όπως είχε κάνει το 1831 εκείνος ο κορυφαίος εκπρόσωπος της φιλελεύθερης πολιτικής σκέψης, και να «ξαναγράψει» αλλιώς το θεμελιακό έργο του Για τη Δημοκρατία στην Αμερική. Όλα αυτά χάρη στην πρόταση (και στις προσβάσεις) του έγκριτου αμερικανικού περιοδικού «Αtlantic Μonthly», όπου και δημοσιεύτηκαν τα ιδιότυπα κείμενά του.

Καρπός τους ο Αμερικανικός ίλιγγος (Εκδ. Κέδρος, σε εξαιρετική μετάφραση της Μ. Μαλαφέκα), ένα βιβλίο που συνθέτει ιδιοφυώς την οξυδερκή παρατήρηση της επικαιρότητας με την πολιτική φιλοσοφία και την πολιτισμική θεωρία· ένα βιβλίο που «τα χώνει» στις ΗΠΑ, αλλά υποκλίνεται στην Αμερική! Ο ΒΗL ξεκίνησε από την έρευνα στις φυλακές που ήταν το πρόσχημα τού ταξιδιού τού Τοκβίλ, και είδε ότι το καθεστώς κράτησης «φωτίζει την άλλη όψη του αμερικανικού ντεκόρ». Δεν προσπάθησε όμως να επαναλάβει το βιβλίο του Τοκβίλ. Έθεσε δικά του ερωτήματα για σημερινά ζητήματα όπως ο αντι-αμερικανισμός, η θέση της Ευρώπης στη συγκρότηση της σημερινής Αμερικής, η βιωσιμότητα του αμερικανικού δημοκρατικού μοντέλου. Και ψάχνοντας τις απαντήσεις… έπαθε ίλιγγο! Από τη μέθη αυτής της χώρας για την ταυτότητά της κι από την ταλάντευση των σημείων αναφοράς και των βεβαιοτήτων της. «Δεν υπάρχει σήμερα έθνος», γράφει, «πιο αβέβαιο για το τι είναι, πιο ανασφαλές για το σημερινό του γίγνεσθαι, πιο αναποφάσιστο ως προς την αξία των μύθων που το θεμελίωσαν».

Ο Αμερικανικός ίλιγγος διαβάζεται μονορούφι. Ο ναρκισσισμός, ο βερμπαλισμός, η προκλητικότητα, οι ευκολίες, τα μαγειρέματα στα οποία μας έχει συνηθίσει ο επαγγελματίας αιρετικός ΒΗL, απουσιάζουν από αυτό το 30ό (!) βιβλίο του. Ακόμη και η γαλλική υπεροψία του. Αντίθετα, είναι γερά διαβασμένος, η γραφή του είναι μαχητική, γεμάτη αποχρώσεις, τα «ρεπορτάζ» του πηγαίνουν σε βάθος με εξαιρετική οικονομία, είναι γεμάτα ζωηρές εικόνες, ανάγλυφους χαρακτήρες και πειστικά επιχειρήματα. Διαβάζοντάς τον γνωρίζει κανείς τόσο τα γεγονότα της καθημερινής και πολιτικής ζωής της Αμερικής (στην προεκλογική περίοδο), την αντιπαράθεση των ιδεών, τους επώνυμους και τους απλούς ανθρώπους της (την αντι-Μπους Σάρον Στόουν, τον «ρατσιστή Σάμιουελ Χάντιγκτον», έναν αντισημίτη Ινδιάνο αρχηγό, έναν γελοίο αιδεσιμότατο σταρ ή μια σερβιτόρα και έναν άστεγο) όσο και τις μαύρες τρύπες της: τη φτώχεια ή τον νεο-δαρβινισμό της που αποκαλύφθηκε με τον τυφώνα Κατρίνα- με τον οποίο και κλείνει το βιβλίο. «Τα πρόσωπα που με εντυπωσίασαν περισσότερο σ΄ αυτόν τον περίπλου ονομάζονται Μπάρακ Ομπάμα, Χίλαρι Κλίντον, Τζιμ Μόρισον (σ.σ.: αναχωρητής συγγραφέας), Νόρμαν Μέιλερ» δηλώνει· και κάνει το τελευταίο ίσως πορτρέτο του Αμερικανού γερόλυκου, ο οποίος τον εντυπωσιάζει με τη λαχτάρα του να προλάβει να τελειώσει το βιβλίο του, ενώ δείχνει «ότι δεν ανήκει πια εντελώς σ΄ αυτόν τον κόσμο». Όμως υπάρχουν και τα φάουλ. Ο ΒΗL δεν λέει λέξη σχεδόν για τα πανεπιστήμια που αποτελούν έναν από τους πυλώνες της αμερικανικής ισχύος, λέξη για τα παντοδύναμα ΜΜΕ και τα παιχνίδια τους, λέξη για τα προκλητικά οικονομικά σκάνδαλα, ενώ λέει ελάχιστα για την υπόθεση της τρομοκρατίας. Μιλά λ.χ. για «φασισλαμισμό» και κάνει μια αντιφασιστική ανάγνωση του τρομοκρατικού γεγονότος, επισημαίνοντας από την άλλη το απαράδεκτο κάποιων φαινομένων όπως το Γκουαντάναμο, το Αμπού Γκράιμπ ή τα βασανιστήρια, για να καταλήξει στην παραίνεση «να αναβιώσει το αντιολοκληρωτικό σύμφωνο»…

Είναι πολύ τυχερές οι ΗΠΑ και πολύ πονηρός ο Μπερνάρ-Ανρί Λεβί. Σπάνια ένα άθροισμα τόσων αρνητικών σχολίων έχει τόσο θετικό αποτέλεσμα: ένα πορτρέτο της Αμερικής τόσο ανθρώπινο ώστε να γίνεται συναρπαστικό. Πώς το πέτυχε; Μα, παίζοντας το χαρτί τού σχετικισμού· επιμένοντας τόσο πολύ στη συνθετότητα των προβλημάτων ώστε να ανατινάζει κάθε κριτήριο, αρχή ή αξία. Ανατέμνει λοιπόν ο ΒΗL τα «ναι μεν»: την «κοινωνική, οικονομική, πολιτική παχυσαρκία» της Αμερικής από τα Μalls ώς τα δημόσια ελλείμματα, τη διάλυση του κοινωνικού δεσμού και τον «πειρασμό του απαρτχάιντ», την «κατασταλτική μεταχείριση της φτώχειας», την πολιτική ορθότητα που εξελίσσεται σε «δικτατορία των μειονοτήτων», την εμφάνιση ενός «ιμπεριαλιστικού πειρασμού», τον νεο-συντηρητισμό και τον φονταμενταλισμό που εξαπλώνονται, για να καταλήξει στα «αλλά»: « αλλά οι ΗΠΑ δεν είναι η αυτοκρατορία του κακού», « αλλά η θρησκεία υπήρξε το λίκνο της δημοκρατίας», « αλλά ο πουριτανισμός δεν είναι φασισμός», « αλλά αυτή η δεξιά δεν είναι η πιο ηλίθια δεξιά», « αλλά η αντι-αυτοκρατορική αντιμεταρρύθμιση αρχίζει στις ΗΠΑ», « αλλά το μοντέλο δημοκρατίας δεν έχει χρεοκοπήσει». Έτσι όμως διαβάζεται και το βιβλίο του: ναι μεν είναι γοητευτικό, αλλά…