Μια μηχανή παραγωγής φρίκης

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΝΑΖΙΣΤΙΚΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ
ΠΟΛΕΜΟΥ, ΑΠΟ ΤΗ ΣΚΟΠΙΑ ΕΝΟΣ ΝΑΖΙ ΠΟΥ
ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΚΑΙ
ΤΗ ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΩΣ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΟΥ ΤΩΝ SS
ΣΤΑ ΠΙΟ ΝΕΥΡΑΛΓΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΟΥ Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ
ΠΟΛΕΜΟΥ: ΟΥΚΡΑΝΙΑ, ΣΤΑΛΙΝΓΚΡΑΝΤ,
ΑΟΥΣΒΙΤΣ, ΒΕΡΟΛΙΝΟ. ΑΥΤΟ ΗΤΑΝ
ΤΟ ΣΤΟΙΧΗΜΑ ΤΟΥ 40ΧΡΟΝΟΥ ΣΗΜΕΡΑ
ΤΖΟΝΑΘΑΝ ΛΙΤΕΛ, ΠΟΥ ΕΓΡΑΨΕ ΤΟ ΠΙΟ ΠΟΛΥΣΥΖΗΤΗΜΕΝΟ
ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΟΥ 2007.
ΤΟ «ΒΙΒΛΙΟΔΡΟΜΙΟ» ΑΝΟΙΓΕΙ ΤΗΝ ΥΠΟΘΕΣΗ
«ΕΥΜΕΝΙΔΕΣ» ΜΕ ΜΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ
ΒΙΒΛΙΟΥ ΚΑΙ ΑΡΚΕΤΕΣ ΕΠΙΦΥΛΑΞΕΙΣ
Δεν ξέρω αν ποτέ άλλοτε στην Ιστορία το πλατωνικό «ουδείς εκών κακός» χρησιμοποιήθηκε με τόση έμφαση όσο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η διαχείριση των ενοχών που γέννησαν σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό πολιτισμό οι θηριωδίες των ναζί μοιάζουν λίγο με το μάδημα της μαργαρίτας της συνείδησης Ήξεραν ή δεν ήξεραν; Κι αν δεν ήξεραν, πόσο αθώοι μπορεί να είναι ενώ θα όφειλαν να ξέρουν; Κι αν ήξεραν, πόσο ένοχοι μπορεί να είναι, αφού όσο κι αν ήξεραν δεν μπορούσαν να ξέρουν αυτά που έμαθαν εκ των υστέρων;

Πριν από μερικούς μήνες είχα δει στο κανάλι Αrte την αναμετάδοση μιας συνέντευξης της Χάνα Άρεντ, τραβηγμένης κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ΄60 όπου και η ίδια ομολογούσε ότι μερικούς μήνες πριν ανοίξουν τα στρατόπεδα εξόντωσης κανείς δεν πίστευε στο μέγεθος του έργου της ανθρώπινης καταστροφής που είχε συντελεσθεί εκεί μέσα. Δεν το πίστευαν γιατί ήταν κάτι πρωτοφανές. Δεν το πίστευαν ίσως γιατί κανείς δεν ήθελε να αντικρύσει κατάματα το ίδιο το πρόσωπο της φρίκης. Αργότερα ώς σήμερα ακόμη, όλη η διαχείριση των ενοχών που προκαλούσε το ξεχείλισμα της φρίκης περιστράφηκε ακριβώς γύρω από το ποιος ήξερε και ποιος δεν ήξερε. Όποιος δεν ήξερε, ήταν εν δυνάμει αθώος. Όποιος ήξερε, δεν είχε παρά να κουβαλήσει πάνω του το βάρος της ενοχής για όλους τους υπόλοιπους. ΄Ως ένα σημείο όμως. Το μέγεθος της φρίκης ήταν τόσο που φαίνεται πως δεν έφταναν ούτε δέκα εκατόμβες από εξιλαστήρια θύματα για να μπορέσουν να απαλλάξουν το σύνολο από το μίασμα.

Και η μολυσμένη συνείδηση δεν περιορίστηκε μόνο στη γερμανική γενιά που είχε θρέψει τους ναζί. Άγγιξε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, ολόκληρο τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Το ερώτημα που θέτει ο Τζορτζ Στάινερ περιγράφει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το πρόβλημα: Πώς είναι δυνατόν αυτός που παίζει Σούμαν στο πιάνο, αμέσως μετά να οδηγεί ανθρώπους στους θαλάμους αερίων; Πολύ πριν εμφανιστούν οι παρδαλοί διαδηλωτές του Μάη του ΄68 οι οποίοι, εκ του ασφαλούς, πετροβολούσαν το οικοδόμημα του δυτικού πολιτισμού, το ίδιο το οικοδόμημα είχε οδηγήσει εαυτόν στα πρόθυρα της αυτοκτονίας.

Ο ήρωας του Τζόναθαν Λίτελ διαφέρει διότι ο ίδιος ποτέ δεν αρνήθηκε στον εαυτό του ότι ξέρει- η μεταμοντέρνα εκδοχή της διαχείρισης των ενοχών πάει πέρα από τη διάζευξη καλού και κακού. Ξέρει και παραξέρει μάλιστα αφού ο κύριος Μαξιμιλιανός Άουε έχει ζήσει την απανθρωπιά «εκ των έσω». Την έχει διαχειριστεί αφού κάποτε η δουλειά του ήταν η αποτελεσματική λειτουργία των στρατοπέδων εξόντωσης.

Επρόκειτο για μια ιδιαιτέρως δύσκολη υπόθεση, όχι λόγω του συνειδησιακού βάρους που ξεσήκωνε, όσο εξαιτίας ενός απ΄ αυτούς τους γρίφους με τους οποίους η πραγματικότητα καμιά φορά βασανίζει και τα πιο κοφτερά μυαλά. Ναι μεν δουλειά του ήταν να τροφοδοτεί με τον πιο αποτελεσματικό και γρήγορο τρόπο τα κρεματόρια με ανθρώπινα καύσιμα, όμως, παρ΄ όλ΄ αυτά δεν μπορούσε να αγνοεί το ζήτημα της φυλετικής στρατηγικής που αντιμετώπιζε η χιτλερική Γερμανία. Πώς θα έφτανε να εξοντώσει όλους τους Εβραίους, αφού είχε ανάγκη από τα εργατικά τους χέρια;

Όλα αυτά ο κύριος Μαξιμιλιανός Άουε τα αναλογίζεται και τα αφηγείται μισόν αιώνα αργότερα όταν πια διευθύνει ένα εργοστάσιο παραγωγής δαντέλας και προφανώς έχει βγει ζωντανός και χωρίς ιδιαίτερες απώλειες από την κατάρρευση του οικοδομήματος, το οποίο με τόση συνέπεια υπηρέτησε.

Κατά τα άλλα, οφείλουμε να έχουμε υπ΄ όψιν πως πρόκειται για έναν άνθρωπο καλλιεργημένο, λάτρη της υψηλής λογοτεχνικής ποιότητας, αναγνώστη του Λέρμοντοφ, του Σταντάλ και του Φλομπέρ, ο οποίος μπορεί να έχει ορισμένα προβλήματα ψυχολογικής φύσεως, απ΄ ό,τι όμως φαίνεται στα 30 του, οπότε και λαμβάνουν χώρα τα τεκταινόμενα, κανένα απ΄ αυτά τα προβλήματα δεν τον εμποδίζει να νιώθει μια χαρά όταν φοράει την υπηρεσιακή του στολή.

Είναι πάντως αρκούντως καλλιεργημένος ώστε να μπορεί να συζητάει με τον Άιχμαν ένα ολόκληρο βράδυ για την Κριτική του Πρακτικού Λόγου του Καντ, και να περιφέρεται στα ερείπια του Ράιχ με την Αισθηματική Αγωγή του Φλομπέρ.

Όσο για το θέατρο του εσωτερικού κόσμου του ήρωά μας, αυτό καταταλαιπωρείται από μία απωθημένη αιμομικτική σχέση με την αδελφή του. Αυτή ήταν, πάντα κατά τον ίδιο, η μόνη γυναίκα που αγάπησε αλλά δεν μπορούσε να έχει- το μελό ας χρεωθεί στον συγγραφέα. Τον ταλαιπωρούν επίσης και επαναλαμβανόμενες επιθέσεις ομοφυλοφιλικών ορέξεων, ενώ αντιθέτως δεν μοιάζει να τον απασχολεί ένας φόνος που έχει διαπράξει παρά τον βίαιο τρόπο με τον οποίο τον διέπραξε.

Πριν το Ράιχ τού αναθέσει τα δαχειριστικά καθήκοντά του, ο ήρωάς μας, ως γνήσιος Ορέστης «παρά τοις ναζί», έχει καρφώσει ένα τσεκούρι στο στήθος τού πατριού του και για να είναι βέβαιος ότι δεν αφήνει ημιτελές το έργο του, στη συνέχεια το καρφώνει και στο κρανίο του. Οι λογοτεχνικές αναφορές δίνουν και παίρνουν: όπως ο ήρωας της Αισθηματικής Αγωγής, ο Άουτ μαθαίνει να αγαπάει μέσα από τη σχέση του με μια γυναίκα που δεν μπορεί να έχει, όπως ο Ορέστης έχει σκοτώσει τον πατριό του, και όπως ο φροϋδικός Ορέστης είναι ερωτευμένος με την αδελφή του.

Jonathan Littell

OΙΕΥΜΕΝΙΔΕΣ

ΜΤΦ. ΑΓΓΕΛΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΤΟΣ, ΕΚΔ. ΛΙΒΑΝΗ, ΣΕΛ. 955