Μονοπάτι προς τη γιατρειά

Sendero Luminoso.Φωτεινό Μονοπάτι (προς την Επανάσταση): το ισχυρότερο μάλλον, και πιο σκληρό αντάρτικο κίνημα του 1980-90 στη Λατινική Αμερική. Η κληρονομιά που άφησε γίνεται σήμερα η αφορμή για έναν απολογισμό της διαπλοκής μεταξύ ένοπλης δράσης, πολιτικής βίας και δημοκρατίας, από τη σκοπιά (και με την προοπτική) της νέας γενιάς. Όλα αυτά σε ένα μυθιστόρημα γραμμένο από έναν ταλαντούχο 32άρη. Είναι ο Κόκκινος Απρίλης (Εκδ. Καστανιώτη) του βραβευμένου Περουβιανού Σαντιάγο Ρονκαλιόλο, γνωστού και από την αρθρογραφία του στην ισπανική «Ελ Παΐς». Ο συγγραφέας δεν ανήκει στους ρομαντικούς και τους ιδεολόγους που μυθοποίησαν τη σύγκρουση «καλών»- «κακών». Διεκδικεί μερίδιο από το αύριο των σύγχρονων δημοκρατιών, και στρέφεται όχι προς τα φαντάσματα του παρελθόντος αλλά προς την πραγματικότητα. Μόνο που η πραγματικότητα είναι πολύ προβληματική: το μαοϊκό «Μονοπάτι» εξαρθρώθηκε, ο «λαϊκός πόλεμός» του έσβησε, οι φιλελεύθεροι δημοκρατικοί θεσμοί αποκαταστάθηκαν, αλλά η βία, η διαφθορά και η φτώχεια εξακολουθούν να ταλανίζουν το Περού. Τι κάνει λοιπόν ο Ρονκαλιόλο; Από τη μια, ξεκαθαρίζει ότι θέλει να πιστέψει στην έννομη τάξη, από την άλλη ιστορικοποιεί το διακύβευμα του βιβλίου. Από τη μια χρησιμοποιεί τον όρο «τρομοκρατία» χωρίς εισαγωγικά, και χρίζει πρωταγωνιστή τού μυθιστορήματός του έναν αντεισαγγελέα Πρωτοδικών, έντιμο, υπεύθυνο και ανυποψίαστο, ο οποίος… «θα τα δει όλα». Από την άλλη φωτίζει το (μεταδικτατορικό) κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της αχανούς ανισότητας και της καταπίεσης στο οποίο γεννήθηκε και έδρασε το «Μονοπάτι», δίνει τις ιδεολογικές συντεταγμένες του (ιερή οργή, αυτοθυσία, ανιδιοτέλεια) με τρία μότο στην αρχή του βιβλίου, και «ακούει» τη μαρτυρία ενός μέλους του. Από τη μια ξεναγεί και από την άλλη αφυπνίζει τον αναγνώστη. Καθόλου τυχαία, η δράση τοποθετείται σε χρόνο και τόπο συμβολικά φορτισμένους. Το 2000, παραμονές των εκλογών και της Ανάστασης, στο Αγιακούτσο, πόλη συνδεδεμένη με τη μάχη που έκρινε το 1824 την ανεξαρτησία του Περού από τους Ισπανούς, πόλη που υπήρξε κέντρο επιχειρήσεων του «Μονοπατιού», που έγινε το θέατρο της κρατικής αντιτρομοκρατικής προπαγάνδας και βίας (ιδίως επί Φουτζιμόρι μεταξύ 1989-1999), που αποτυπώνει την τραυματική διασταύρωση δύο πολιτισμικών παραδόσεων – των ιθαγενών Ινδιάνων και των λευκών- και που επιπλέον είναι χριστιανικό και τουριστικό κέντρο. Εκεί θα γίνει μια σειρά αποτρόπαιων φόνων που θα διαλύσουν μια μια τις αυταπάτες του αντεισαγγελέα. Και ενώ η πορεία προς τη λύση του μυστηρίου θα τον βοηθήσει να συνειδητοποιηθεί, ταυτόχρονα θα προκαλέσει και τη δραματική μετάλλαξή του. Μην εφησυχάζετε, μας λέει ο Ρονκαλιόλο, καμιά πληγή δεν έχει κλείσει.

Η ιστορία του Κόκκινου Απρίλη θα μπορούσε να είναι αληθινή, διότι βασίζεται σε σειρά ντοκουμέντων και εγκιβωτίζει πραγματικά γεγονότα και μαρτυρίες. Όπως προκύπτει από την εξέλιξη της πλοκής, οι μέθοδοι επίθεσης του «Μονοπατιού», τα αθώα θύματα του «εμφυλίου», τα βασανιστήρια που χρησιμοποίησαν οι αντιτρομοκρατικές ομάδες για εκφοβισμό και ανακρίσεις, η ασυδοσία των στρατιωτικών δυνάμεων και η αδυναμία των δημοκρατικών κυβερνήσεων να προχωρήσουν στην κάθαρση του Στρατού, η συνωμοσία σιωπής του Κλήρου και της Δικαιοσύνης, η εμπλοκή των μυστικών υπηρεσιών, οι απαγωγές, οι εξαφανίσεις και οι αποτεφρώσεις που απέκλειαν την αναγνώριση των πτωμάτων, η χειραγώγηση της κοινής γνώμης, η κατάλυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των πολιτικών κρατούμενων, οι προβοκάτσιες των αντικομμουνιστών- όλα δηλαδή τα χαρακτηριστικά της πολιτικής βίας η οποία σημάδεψε το Περού από τότε που αποκαταστάθηκε η δημοκρατία, έχουν αφήσει τα ίχνη τους στο σήμερα. Κάτι το οποίο επισημαίνει στο μυθιστόρημά του Το Παλιοκόριτσο (Καστανιώτης) και ο, πιο συντηρητικός, Μάριο Βάργκας-Λιόσα, Περουβιανός επίσης αλλά της προηγούμενης, σπουδαίας, λογοτεχνικής γενιάς, ο οποίος κάνει και μια επισκόπηση των ένοπλων κινημάτων της χώρας του δηλώνοντας σαφή προτίμηση για το Τουπάκ Αμάρου του ΄60. Ωστόσο, ο Ρονκαλιόλο προχωρά τη συζήτηση πιο βαθιάκαι γι΄ αυτό ξεβολεύει τον αναγνώστη. Διερευνά το γιατί η δημοκρατία μένει μόνο στα χαρτιά. Και ίσως δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι το βιβλίο του κυκλοφόρησε όταν έληγε αμετάκλητα η δίκη του 72χρονου σήμερα ηγέτη του «Μονοπατιού», Αμπιμαέλ Γκούσμαν, καθηγητή Φιλοσοφίας άλλοτε στο Πανεπιστήμιο του Αγιακούτσο, που από το 1992 εκτίει ποινή ισόβιας κάθειρξης και παραμένει αμετανόητος.

«Δολοφόνοι που σκοτώνουν δολοφόνους». Αυτό είναι το συμπέρασμα του αντεισαγγελέα όταν λύνει το μυστήριο στο πέρας της Εβδομάδας των Παθών. Ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας όταν γίνεται αυτοσκοπός, αποκτηνώνει τους υποτιθέμενους προστάτες του Νόμου και του Λαού. «Το “Μονοπάτι” ήταν άγριο αλλά είχε κάποια πολιτική αίσθηση· τα δικά σας εγκλήματα είναι σκέτη σφαγή», φωνάζει απελπισμένος στον υπεύθυνο στρατιωτικό διοικητή και… τον σκοτώνει. Λίγο πριν έχει προδώσει και τον έρωτά του. Αυτό είναι το σχόλιο του Ρονκαλιόλο. Το ότι η βία δηλητηριάζει τους πάντες και τα πάντα. Και ότι τη γιατρειά σε μια κοινωνία δεν τη φέρνει η σύλληψη και η καταδίκη των «κακών», αλλά η εξάλειψη των αιτίων που τους γέννησαν.