Με ρήξεις και με πρόκληση

Υπάρχουν πολλοί διανοούμενοι που θέτουν υπό αμφισβήτηση τον κόσμο. Υπάρχουν όμως πολύ λίγοι που θέτουν υπό αμφισβήτηση τον κόσμο της διανόησης. Τέτοιος ήταν ο Πιέρ Μπουρντιέ, που πέθανε στα 72 του, πριν από πέντε χρόνια. Το πόσο εξαιρετική ήταν η περίπτωσή του, πόσο διδακτική, αλλά και πόσο ελπιδοφόρα… αφού η εποχή μας μπορεί (ακόμα;) να γεννά τέτοιους χαρακτήρες, φαίνεται από το Σχεδίασμα για μια αυτοανάλυση (Πατάκης, μτφ. Έφη Γιαννοπούλου). Ένα βιβλιαράκι που έγραψε δέκα μήνες πριν πεθάνει, με αφορμή το τελευταίο του μάθημα στο παρισινό College de France- τόπο καθιέρωσης των μεγάλων αιρετικών. Εκεί ο Μπουρντιέ εκλέχτηκε στα 52 του (1982) και εκεί, εν είδει έσχατης πρόκλησης, διάλεξε να αναλύσει κοινωνιολογικά τον εαυτό του. Αυτό το βιβλίο δεν είναι λοιπόν η αυτοβιογραφία του, αλλά μια άσκηση αναστοχασμού (που τη θεωρούσε προϋπόθεση της επιστημονικής έρευνας) και ταυτόχρονα η πιο προσωπική και ειλικρινής αποδόμηση ενός πνευματικού ανθρώπου. Ο Μπουρντιέ στέκεται στις κομβικές στιγμές της τροχιάς του και στις ρήξεις που την έκριναν. Εξηγεί λ.χ. τις επιλογές του μέσα από την αντιπαράθεσή του με τα ιερά τέρατα της εποχής του (Σαρτρ, Αρόν, Λεβί-Στρος, Μπροντέλ, Φουκό, Λάζαρσφελντ κ.ά.), τα οποία καταρρακώνει κι ας τον συνέδεαν μαζί τους σχέσεις φιλίας ή αμοιβαίας εκτίμησης. Ανατέμνει με συναρπαστική οξυδέρκεια τους μηχανισμούς που οδήγησαν αυτόν, ένα παιδί-θαύμα με λαϊκές καταβολές, στην καρδιά της ακαδημαϊκής ελίτ, αλλά σκαλίζει και το πώς, μετά την εμπειρία του ως εθνολόγου στον απελευθερωτικό πόλεμο της Αλγερίας, άλλαξε τρόπο θεώρησης τού κόσμου και οδηγήθηκε προς μια παρακατιανή επιστήμη- έτσι αντιμετωπιζόταν τότε η κοινωνιολογία- εγκαταλείποντας την ηγεμονεύουσα φιλοσοφία. Αναλύει, τέλος, την αγωνία του να περιφρουρήσει την ακεραιότητά του, αλλά και το ερευνητικό πάθος που τον κινούσε, σπρώχνοντάς τον να εισβάλει σε διαρκώς καινούργια πεδία έρευνας, «να ζήσει όλες τις ζωές». Το βιβλίο του, λοιπόν, είναι παράλληλα ένα εγκώμιο της επιστήμης της κοινωνιολογίας, είναι μια επισκόπηση των «πολέμων» του πνεύματος, όταν είχαν ακόμα κοινωνικό αντίκρυσμα, και είναι πάνω απ΄ όλα η απόδειξη ενός διαφορετικού τρόπου να ζει κανείς ως διανοούμενος.

Η «φυλή των φιλοσόφων» βρίσκεται στο κέντρο της κριτικής του. «Συγκροτήθηκα- γράφει ο Μπουρντιέ- ενάντια σε όλα όσα εκπροσωπούσε για μένα το σαρτρικό εγχείρημα. Ωστόσο, δεν θα τοποθετηθώ ποτέ στο στρατόπεδο εκείνων που σήμερα τραγουδούν τον θάνατο του Σαρτρ και το τέλος των διανοουμένων». Αναλύει, συνεπώς, παραστατικά το πνεύμα της κάστας που κυριαρχούσε μεταξύ των φιλοσόφων το ΄50 και το ΄60 και την ηθελημένη απομόνωσή τους από τον πραγματικό κόσμο, «ορατή και στις αξιοθρήνητες απόπειρες πολιτικής στράτευσής τους» στον «ανεύθυνο ουτοπισμό» ή τον «μη ρεαλιστικό ριζοσπαστισμό». Μιλάει για την «καθολική αυθεντία της διάνοιας» που σύστησαν ο Σαρτρ με τον Αρόν και εξηγεί πώς «χτίζεται η εμπειρία της εξύψωσης του “εγώ”» μέσα από την «αλληλεγγύη των συμφερόντων» και τη «συγγένεια των έξεων»- κάτι που ηχεί εξαιρετικά επίκαιρο άλλωστε. Προχωρά, τέλος, σε έναν δηκτικό σχολιασμό των ακαδημαΐκών ηθών, με παραδείγματα από «κρυφά δάνεια θεμάτων ή ιδεών» (λ.χ. η λέξη «αποδόμηση» του Ντερριντά). «Ο κόσμος της διανόησης, ο οποίος σκέφτεται τον εαυτό του ως απελευθερωμένο από συμβάσεις και συμβατικότητες, μου φαινόταν πάντοτε βαθιά κομφορμιστικός», σημειώνει. Όταν συνεπώς θα αποφασίσει να σκύψει άμεσα και επιστημονικά στις κοινωνικές πραγματικότητες, να πριμοδοτήσει την επιτόπια έρευνα με τις πολυάριθμες προσωπικές συνεντεύξεις, μελετώντας και στατιστικές προκειμένου να διερευνήσει λ.χ. την κρίση της παραδοσιακής αγροτικής οικονομίας στην Αλγερία, την αγαμία στους πρωτότοκους γιους της περιοχής Μπεάρν ή την κοινωνική διάσταση της καλαισθητικής κρίσης κ.ο.κ., θα αντιμετωπιστεί από το πανεπιστημιακό κατεστημένο σχεδόν σαν ύποπτος. Και θα εξοστρακιστεί, επειδή δεν θα λειτουργήσει ως μανδαρίνος, αλλά ως «εμψυχωτής, διευθυντής ορχήστρας, προπονητής» μιας ομάδας στο Κέντρο Ευρωπαϊκής Κοινωνιολογίας της Εcole Ρratique des Ηautes Εtudes. Και όταν τελικά το σινάφι του θα προσχωρήσει στον αντικομμουνισμό ενώ εκείνος, χωρίς ποτέ να έχει υπάρξει κομμουνιστής, θα αρνηθεί να το κάνει, τότε η ρήξη του με τους μεταπολεμικούς προφήτες θα γίνει αμετάκλητη.

«Αγκαθωτό περίβλημα,γυαλιστερό κάστανο»,του έλεγε ο πατέρας του, καμαρώνοντας τόσο για τις επιδόσεις του όσο και για την ανυπακοή του.

Το τελευταίο μέρος της Αυτοανάλυσης είναι το πιο ανθρώπινο και συγκινητικό. Ο Μπουρντιέ αναστοχάζεται την ταξική καταγωγή του και τον ρόλο της στη διαμόρφωση των διαθέσεων που έκριναν την πορεία του «κι αυτόν τον ταυτοχρόνως φιλόδοξο και ταπεινό τρόπο να ασχολούμαι με την επιστήμη». Τα όσα λέει για την εμπειρία του στα οικοτροφεία (1941-1947) είναι σπαρακτικά, όπως και η περιγραφή της αφόρητης δυσφορίας που ένιωσε στην τελετή της υποδοχής του στο College de France. Είναι κρίμα που η ελληνική μετάφραση ή μάλλον η ελληνική σύνταξη στραμπουλάει τον διαυγέστατο λόγο του (διαβάζουμε φράσεις 16-22 αράδων χωρίς τελεία, που και αν τον αποδίδουν πιστά, δεν λειτουργούν στη γλώσσα μας). Αλλά και πάλι, αυτό το τόσο προσωπικό βιβλίο μάς βοηθά να βρούμε τα μέσα για να ζούμε καλύτερα τα όσα ζούμε και κάνουμε.