ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΧΩΡΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Σοβαρές επιφυλάξεις προκαλεί ο τρόπος με τον οποίο έχει ενταχθεί στο ΛΝΕΛ η λογοτεχνική θεωρία. Λογικά, δεν απευθυνόμαστε σε λεξικό της νεοελληνικής λογοτεχνίας αναζητώντας θεωρητική ενημέρωση εγκυκλοπαιδικού τύπου (γι΄ αυτό υπάρχουν άλλα έργα), αλλά πληροφόρηση για τις ανακλάσεις και τις προβολές θεωρητικών μεθόδων και αντιλήψεων στη νεοελληνική κριτική ή και για συναφείς δικές της επεξεργασίες και συμβολές. Τα «θεωρητικά» λήμματα του ΛΝΕΛ, ωστόσο, αποφεύγουν επίμονα την αναφορά στα ελληνικά γράμματα, ακόμη και όταν πρόκειται για ρεύματα με διαπιστωμένες και έντονες νεοελληνικές συνάφειες, όπως π.χ. η αγγλοσαξονική «Νέα Κριτική» (4 σελίδες) ή για όρους ευρύτερης εμβέλειας (π.χ. «ερμηνεία», «αναγνωστικές θεωρίες» κ.ά.). Αυτή η επιλογή περιορίζει δραστικά τη χρηστικότητα και την αξιοπιστία του έργου.

Ας υποθέσουμε π.χ. ότι ένας χρήστης απευθύνεται στο ΛΝΕΛ αναζητώντας πληροφορίες για τις ιδεολογικές συνάφειες και ζητήσεις της νεοελληνικής κριτικής. Στο λήμμα «ιδεολογία» (τρεισήμισι σελ.) δεν θα βρει την παραμικρή αναφορά σε θέματα λογοτεχνίας ή κριτικής (ελληνικής και μη)· στο λήμμα «μαρξιστική κριτική» (7 σελ.) θα βρει πλούσιο υλικό για τις σχετικές επεξεργασίες στη Σοβιετική Ένωση και στη Δύση (με ειδικές ενότητες για Γαλλία, Μεγ. Βρετανία και ΗΠΑ), αλλά ούτε μια αράδα για τα νεοελληνικά πράγματα· αν αναζητήσει λήμματα για «αριστερή» ή «πολιτική κριτική», δεν θα τα βρει. Εντούτοις, στο λήμμα για τον Δημ. Ραυτόπουλο θα διαβάσει ότι υπήρξε «από τους σημαντικούς εκπροσώπους της μαρξιστικής κριτικής στη μεταπολεμική περίοδο».

Αυτό το παράδοξο σχίσμα κυριαρχεί στο ΛΝΕΛ, από τον φορμαλισμό και τον δομισμό ώς την ψυχαναλυτική κριτική, τον ιστορικισμό ή την αποδόμηση, έτσι ώστε τελικά να αναγνωρίζεται ως καταστατική του επιλογή: Από τη μια μεριά, ο πλούσιος θεωρητικός προβληματισμός που αναπτύσσεται διεθνώς παρουσιάζεται σε πλήθος εγκυκλοπαιδικών λημμάτων, χωρίς την ελάχιστη σύνδεση με τα ελληνικά τεκταινόμενα. Από την άλλη, η νεοελληνική κριτική εμφανίζεται να αναπτύσσεται σε θεωρητικό, μεθοδολογικό και στοχαστικό κενό και, όπως είναι επόμενο, αποτυπώνεται σε βιογραφικά και μόνο λήμματα. Η προβληματικότητα αυτής της επιλογής, που οπωσδήποτε δεν συμβαδίζει με τη σύγχρονη φιλολογική μας πραγματικότητα, αναδεικνύεται χαρακτηριστικά στον όρο «γραφή», που συστήνεται στο ΛΝΕΛ ως «Απόδοση στα ελληνικά του γαλλικού όρου “ecriture”».