Φορείς ενός άλλου ήθους

Η πιο ανατρεπτική ιστοριογραφική ύλη με υψηλό βαθμό επιστημονικότητας. Αυτό είναι από το 1983 το ισχυρό χαρτί του εξαμηνιαίου περιοδικού Τα Ιστορικά, και μ΄ αυτό ξεκινούν σήμερα μια συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη, το οποίο γίνεται συνεκδότης τους μαζί με τη Μέλισσα. Πρόκειται για μια ένεση ζωής σ΄ αυτό το παρεμβατικό έντυπο, που χωρίς να είναι περιοδικό γενικής παιδείας τόλμησε να βγει στην αρένα της ελεύθερης αγοράς και τα κατάφερε. Το μυστικό του ήταν η καινούργια θεματολογία και οι νέοι προβληματισμοί που εισήγαγε στην ιστοριογραφία, με ιστοριοδιφική πάντα επάρκεια και με κριτική ματιά.

Διότι τα Ιστορικά δεν υπήρξαν ποτέ μόνο ένα (πολυσυλλεκτικό) περιοδικό. Τα Ιστορικά σήμαιναν μια διαφορετική στάση, στάση η οποία ανιχνεύεται και σήμερα στις μελέτες που περνούν από την κρησάρα τους. Είναι μελέτες οικονομικής ή κοινωνικής ιστορίας, ιστορίας των συνειδήσεων ή των συμπεριφορών, ιστορίας της τεχνολογίας ώς και του θεάτρου ή του ροκ, που εστιάζουν στα νεώτερα χρόνια και έχουν ως αφετηρία την ιδέα ότι το παρελθόν είναι κατασκευή του παρόντος. (Μια ιδέα που την υιοθέτησε έπειτα η σχολή των μεταμοντέρνων, και την υπονόμευσε για πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους η πρόσφατη συζήτηση γύρω από το βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού). Φυσικά δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι όλη αυτή η υπόθεση άνθησε έξω από το επίσημο ακαδημαϊκό κατεστημένο και ότι οι ιδρυτές των Ιστορικών, ο Σπύρος Ασδραχάς, ο πρόσφατα χαμένος Φίλιππος Ηλιού και ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος με εκδότη τον Γιώργο Ραγιά, δεν δίδαξαν ποτέ σε ελληνικά πανεπιστήμια. Η ομάδα αυτή τάραξε τα νερά της ιστορικής επιστήμης διότι άνοιξε έναν τρίτο δρόμο μέσα σε ένα τοπίο όπου συγκρούονταν η κυρίαρχη συντηρητική ιστοριογραφία η οποία έλεγχε κατά κάποιο τρόπο τις πηγές, με την προοδευτική αριστερή ιστοριογραφία που εμπνεόταν από τις μαρξιστικές προσεγγίσεις αλλά είχε ατελή τεκμηριωτικά εφόδια. Σήμερα που το τοπίο έχει αλλάξει με τη διεύρυνση του συγγενούς χώρου των κοινωνικών επιστημών- οι οποίες δεν δεσμεύονται ωστόσο από ιστοριογραφικές απαιτήσεις- και με τον πολλαπλασιασμό των αντίστοιχων πανεπιστημιακών σχολών, τα Ιστορικά λειτουργούν θα έλεγε κανείς, ως φορέας ενός άλλου ήθους: Αντιστέκονται στην απλούστευση, αρνούνται να προσφύγουν στον εντυπωσιασμό και επιμένουν στην ενδελεχή έρευνα των πηγών, δημοσιεύοντας μελέτες που μπορεί να μην είναι…σέξι, όμως εισάγουν το ουσιαστικά καινούργιο.

Ένα βιβλίο πολιτικής ρήξης μάλιστα, η Ελληνική Νομαρχία, επαναστατικό μανιφέστο ανώνυμου συγγραφέα που γράφηκε 15 χρόνια πριν από το 1821 και αποτελεί κομβικό ζήτημα στην ελληνική ιστοριογραφία, ξαναμπαίνει στο τραπέζι με την επιστημονική μελέτη του Σπ. Ασδραχά στο καινούργιο τεύχος (αρ. 46) των Ιστορικών. Ρηξικέλευθη και με προοπτική στη σημερινή συζήτηση περί πολλαπλών ταυτοτήτων, είναι και η εστιασμένη στο Ιόνιο μελέτη του Δ. Αρβανιτάκη για το πώς η γλώσσα δομεί τις εθνικές ταυτότητες. Ο Π. Γουναρίδης ακολουθεί, σκύβοντας πάνω στους πατέρες της ελληνικής εθνικής εικόνας, Σπ. Ζαμπέλιο και Κ. Παπαρρηγόπουλο, οι οποίοι έβαλαν την τομή στο σχίσμα Ανατολής-Δύσης. Και ο Μ. Ν. Μιχαήλ εξετάζει την εθνοθρηκευτική ελληνική και τουρκική παιδεία στην Κύπρο, διερευνώντας πώς η κυπριακή ιστορία εντάσσεται στην ευρύτερη ελληνική. Απ΄ την πλευρά της, η ρωσομαθής Άντα Διάλλα μελετά την ελληνική πρόσληψη των κοινωνικών αγώνων στη Ρωσία, ειδικότερα της επανάστασης του 1905, ανοίγοντας το ζήτημα της ελληνορωσικής συνάφειας, ζήτημα ζωντανό και σήμερα, αρκεί να σκεφτεί κανείς το συμβολικό φορτίο της πρόσφατης φωτογραφίας Καραμανλή-Πούτιν! Αλλά αυτή δεν είναι παρά μια γεύση από το περιεχόμενο του περιοδικού… Πρέπει ωστόσο να παρατηρήσουμε ότι σε αντίθεση με το πολύ νεώτερο και αγγλόγλωσσο Ηistorein, η ύλη των Ιστορικών ανταποκρίνεται σπανιότερα στην περιρρέουσα θεματολογία. Αυτό όμως οφείλεται στη διαφορετική στόχευσή τους, που είναι όχι η επικαιρότητα αλλά το σώμα της ιστορικής επιστήμης. Έχουμε δηλαδή εδώ, ένα καλειδοσκόπιο της δραστηριότητας των ιστορικών του προοδευτικού χώρου.

Τι περιμένουμε από το μέλλον; Όπως επισημαίνει ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «σήμερα η επιστήμη της ιστορίας βάλλεται ως κριτική παρέμβαση, επ΄ ωφελεία μιας πιο εγκυκλοπαιδικής, θεσμικής, συμβατικής, μελέτης του παρελθόντος». Ως μοντέρνος ιστορικός με θητεία στη Σχολή των Αnnales και ειδίκευση στις προϋποθέσεις της Ελληνικής Επανάστασης, ο Παναγιωτόπουλος επιμένει ότι η ιστορία «δεν είναι μαυσωλείο όπου κρεμάμε τα λάβαρά μας· δουλειά της δεν είναι να υπηρετεί τη μνήμη, αλλά την κριτική προσέγγιση της κοινωνίας». Να, όμως που η ζήτηση σε ιστορικό προβληματισμό βρίσκεται σε κάμψη. Άνθησε, μας θυμίζει, στην περίοδο της δικτατορίας, οπότε την κάλυψαν κοινωνικοί επιστήμονες από άλλους κλάδους (Τσουκαλάς, Βεργόπουλος κ.ά.) και όχι επαγγελματίες ιστορικοί. Η χρυσή εποχή της διαρκεί από το 1974 ώς το 1989 και διασταυρώνεται με τη δυναμική του προοδευτικού ρεύματος. Τότε διεισδύει στον κλάδο η ομάδα των Ιστορικών ανανεώνοντας τους προβληματισμούς και τη θεματολογία του, ώσπου η κρίση του σοσιαλιστικού παραδείγματος από το ένα μέρος και η μανιέρα της θεματολογίαςγια-τη-θεματολογία από το άλλο αρχίζουν να αποδυναμώνουν τον εκρηκτικό ρόλο της. Ύστερα απ΄ αυτό, η συναινετική ιστορία των κοινών παρονομαστών που προωθεί η κάθε κυβέρνηση, μας περιμένει στη γωνία… Σε αυτήν την προοπτική μπορούν να αντισταθούν τα Ιστορικά.