Μήπως τον καταστρέψαμε;

«Ήθελα να σβήσω τη στάμπα του Βορειοηπειρώτη συγγραφέα. Όχι μόνο επειδή ήταν πολύ περιοριστική, αλλά και επειδή οι Έλληνες μάλλον δεν τα πολυθέλουν τα εθνικά και βορειοηπειρωτικά θέματα. Είναι μια πληγή που πονάει, οπότε φαίνεται πως προτιμούν να αδιαφορήσουν ώσπου να επουλωθεί…». Άλλαξε λοιπόν λογοτεχνική σελίδα ο Τηλέμαχος Κώτσιας και έπειτα από 6 «βορειοηπειρώτικα» βιβλία γραμμένα στα 17 χρόνια που ζει στην Αθήνα, έγραψε το πρώτο του «ελληνικό» μυθιστόρημα. Είναι το Τεκμήριο αθωότητας (Εκδ. Κέδρος) με το οποίο περνά από μια λογοτεχνία χαρακτήρων σε μια λογοτεχνία πλοκής, με ήρωες μόνο κατά το 1/3 Αλβανούς. Μεταξύ τους η μουσουλμάνα Βιόλτσα: μια «πικάντικη» παντρεμένη, «γεννημένη για να επιδεικνύει το κορμί της», που φθάνει επειγόντως από το Τεπελένι στο Νοσοκομείο των Ιωαννίνων. Τη συνοδεύει ο αγαθός γαμπρός της και τη χειρουργεί ένας νόστιμος, φιλόδοξος και φιλοχρήματος Αθηναίος καθηγητής. Το μυθιστόρημα ξεκινάει σαν… «βίπερ Νόρα» (μόνο το «θεληματικό πιγούνι» του γιατρού λείπει) και εξελίσσεται σαν δράμα ηθών, όπου τα γεγονότα τρέχουν σαν χιονοστιβάδα. Ο άτακτος γιατρός με την αποστειρωμένη σύζυγο, η αισθησιακή Γιαννιώτισσα γκόμενά του και ο συνταξιούχος τροχονόμος γκόμενός της, έμπορος πλέον μεταχειρισμένων αυτοκινήτων προς την Αλβανία και αφεντικό του γαμπρού της Βιόλτσα, ο πρώην ασφαλίτης και νυν ντίλερ-”εκκαθαριστής” Αλβανός με το ελληνικό όνομα, ο δικηγόρος που ροκανίζει περιουσίες, οι άσπονδοι φίλοι- όλοι αποκαλύπτουν λίγο λίγο τη χαλαρή τους συνείδηση όταν, έπειτα από έναν πονηρό ελιγμό του τροχονόμου, ο γιατρός συλλαμβάνεται με το φακελάκι (του γαμπρού) στην τσάντα! Από εκεί και πέρα ο αναγνώστης τον παρακολουθεί να κάνει τα πάντα προκειμένου να διασώσει το στάτους του, εκμεταλλευόμενος χωρίς καμία ηθική αναστολή το τεκμήριο της αθωότητάς του ενώπιον του νόμου. Μέχρι που καταρρέει και… αναβαπτίζεται, ενώ παράλληλα τιμωρούνται ή διασώζονται αναλόγως και οι υπόλοιποι ήρωες. Ηθικόν δίδαγμα: Δεν υπάρχει τεκμήριο αθωότητας, όλοι είμαστε ένοχοι απέναντι στην κοινωνία. Ας ξεσκαρτάρουμε λοιπόν τις φιλοδοξίες μας κι ας είμαστε τουλάχιστον ειλικρινείς με τους εαυτούς μας… Το ιδανικό σίριαλ!

Μονάχα που….

Σεξ,κλισέ και διαφθορά είναι, θα έλεγε κανείς, τα κλειδιά αυτού του μυθιστορήματος. Οι γαργαλιστικές σκηνές αφθονούν ακόμα κι όταν δεν εξυπηρετούν την πλοκή. Απ΄ την άλλη, απουσιάζουν το δηλητηριώδες χιούμορ και ο σαρκασμός του Κώτσια, που έδιναν αποχρώσεις στους χαρακτήρες του· και η νοοτροπία των πρωταγωνιστών ερμηνεύεται στερεοτυπικά μέσα από κοινότοπα αποφθέγματα («η γυναίκα είναι σαν το ζυμάρι που όσο το δουλεύεις φτιάχνεται» κ.ο.κ.) που παραπέμπουν στα μανιχαϊστικά πρότυπα. Κι όμως αυτός ο, 56χρονος σήμερα, συγγραφέας ήξερε πάντα να αποφεύγει τις απλουστεύσεις και τις γραφικότητες. Τόσο όταν μιλούσε για το ολοκληρωτικό σύστημα μέσα στο οποίο μεγάλωσε ή για τις διαψεύσεις που έζησε στον τόπο του όσο και όταν περιέγραφε την κάθοδο στην Ελλάδα των πρώτων Βορειοηπειρωτών που σκόνταψαν, το 1990, στο πολιτικό παιχνίδι. Παράδειγμα τα εξαίρετα διηγήματά του στο Περιστατικό στα μεσάνυχτα ή στο πρόσφατο Τρεις γενιές Αμερικάνοι, οι νουβέλες ή το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά του Τα εφτά παράθυρα (Κέδρος). Τώρα σχολιάζει την ελληνική κοινωνία παρουσιάζοντας ένα γαϊτανάκι λαδώματος και μια σταδιακή εκπόρνευση Ελλήνων και Αλβανών αξεχώριστα, στο όνομα του ερωτικού παιχνιδιού, της κοινωνικής καταξίωσης ή της ανάγκης. «Νόμιζα ότι η Ελλάδα θα ήταν καλύτερη απ΄ όσο τη βρήκα, αλλά και πάλι είμαι ευτυχισμένος» μου έλεγε. «Για μένα, το ψέμα, το λάδωμα, η μοιχεία, η δίψα για αναρρίχηση, όλες οι αδυναμίες του ανθρώπου, συνθέτουν τη μαγεία της ζωής. Δεν μπορούμε παρά να τις ανεχόμαστε, όσο κι αν θέλουμε να την αλλάξουμε…». Ωστόσο διαβάζοντας το Τεκμήριο αθωότητας θα ΄λεγε κανείς ότι ο Κώτσιας ακούμπησε τα όπλα του. Κι ότι αποφάσισε να μιλήσει σαν ένας οποιοσδήποτε συγγραφέας της σειράς, προκειμένου να πείσει ένα ευρύτερο κοινό (πέρα από τον απαιτητικό αναγνώστη του) πως ο άνθρωπος άγεται και φέρεται από τις αδυναμίες του οι οποίες υπονομεύουν όχι μόνο τον οίκο του αλλά και τον δήμο, πως υπάρχει χάος μεταξύ του φαίνεσθαι και του είναι και πως οι Αλβανοί δεν είναι περισσότερο απατεώνες από τους Έλληνες. Είναι φανερό ότι χαμήλωσε τον πήχυ του… Μήπως καταστρέψαμε έναν συγγραφέα; Ο Κώτσιας από τα Βρυσερά, που πρωτοεμφανίστηκε σαν μπογιατζής και είναι σήμερα μεταφραστής στο υπουργείο Εξωτερικών, είχε αλβανική υπηκοότητα και ελληνική καρδιά. Τώρα που θα του δώσουν επιτέλους την ελληνική υπηκοότητα, πάει να σβήσει την ιδιαιτερότητά του. Το «ελληνικό» του βιβλίο είναι διαβαστερό αλλά ρηχό, με μήνυμα προαποφασισμένο και κοινότοπο. Είχε πηγαίο ταλέντο αλλά τον αφήσαμε να νιώσει ότι θα αφομοιωθεί καλύτερα στη νέα του πατρίδα αν έχει θεματολογία πασπαρτού. Η «έθνικ» λογοτεχνία του μάς άρεσε, όσο μάς παρείχε άλλοθι στην αδιαφορία μας· μετά άρχισε να μας ενοχλεί… Ποιο μέλλον επιφυλάσσουμε λοιπόν στον κάθε Κώτσια; Πώς θα κρατήσουν τη φωνή τους οι μετανάστες καλλιτέχνες, και δεν θα ισοπεδωθούν;