«Ο Θεός να με σώσει από τους ομοεθνείς μου»

Η ΕΛΙΦ ΣΑΦΑΚ ΚΑΤΗΓΟΡΗΘΗΚΕ ΓΙΑ
«ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΙΣΜΟΥ». ΟΙ ΑΡΜΕΝΙΟΙ
ΗΡΩΕΣ ΣΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΗΣ ΞΕΣΤΟΜΙΖΟΥΝ
ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΠΟΥ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΝ
ΝΑ ΤΗΝ ΚΛΕΙΣΟΥΝ ΦΥΛΑΚΗ. ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ,
Η ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΤΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
ΠΡΑΞΗ. ΠΑΡΑ ΤΑΥΤΑ, ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΕΥΠΕΠΤΟ
ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΕ ΥΠΤΙΑ ΣΤΑΣΗ
Στις περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου τα πράγματα είναι σχετικά ανώδυνα. Ο συγγραφέας μπορεί να κλειστεί στον μικρόκοσμό του και να ζήσει για πάντα εκεί, αν το επιθυμεί. Κανένας δεν θα τον ενοχλήσει. Φυσικά υπάρχουν συγγραφείς που επιλέγουν τον δημόσιο λόγο. Έχουν πολιτική θέση, κοινωνική στάση, δηλωμένη άποψη. Πιστεύουν ότι η λογοτεχνία δεν είναι αισθητικό φαινόμενο, αλλά ολιστικός τρόπος σύλληψης και παράστασης του κόσμου. Που θα πει: η λογοτεχνία δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερη ούτε πολιτικά απαθής.

Στην Τουρκία, για προφανείς λόγους που έχουν να κάνουν με την πολιτική κατάσταση της χώρας, την παράδοση και την ιστορία της, αρκετά συχνά η συγγραφή αποδεικνύεται πολιτική πράξη. Το Άρθρο 301 του τουρκικού Ποινικού Κώδικα φέρνει συγγραφείς αντιμέτωπους με την κατηγορία για «προσβολή του Τουρκισμού». Αυτό συνέβη στην Ελίφ Σαφάκ.

Γυναικομάνι
Η Σαφάκ γεννήθηκε στη Γαλλία, πέρασε την εφηβεία της στην Ισπανία και την Ιορδανία. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας. Η διατριβή της, η οποία εκπονήθηκε στο ίδιο πανεπιστήμιο, σχετιζόταν με τις φεμινιστικές σπουδές και τη σύγχρονη τουρκική αντίληψη περί ανδρισμού. Η Σαφάκ άρχισε να δημοσιεύει λογοτεχνία το 1994. Τιμήθηκε με όλες τις τουρκικές λογοτεχνικές διακρίσεις πριν από τα τριάντα. Ο Χραντ Ντινκ, ο δολοφονημένος εκδότης αρμενικής εφημερίδας στην Τουρκία, υπήρξε φίλος της.

Το μυθιστόρημά της «Το μπάσταρδο της Κωνσταντινούπολης» γράφτηκε στα αγγλικά. Στην Τουρκία πούλησε 120.000 αντίτυπα. Η Σαφάκ χωρίζει το βιβλίο της σε δεκαεπτά κεφάλαια, τα οποία παίρνουν το όνομά τους από κάτι φαγώσιμο κάθε φορά (Κανέλα, Ρεβίθια, Ζάχαρη, Καβουρντισμένα Φουντούκια, Βανίλια, Φιστίκια, Σιτάρι, Κουκουνάρια, Πορτοκαλόφλουδα, Αμύγδαλα, Αποξηραμένα Βερίκοκα, Σπυριά Ροδιού, Αποξηραμένα Σύκα, Ξανθές Σταφίδες, Ροδόνερο, Άσπρο Ρύζι, Κυανιούχο Κάλιο). Η ιστορία διαδραματίζεται στο μεγαλύτερο μέρος της στη σύγχρονη Κωνσταντινούπολη, αλλά απλώνεται στον χώρο (Αριζόνα, Σαν Φρανσίσκο) και στον χρόνο (είκοσι χρόνια πριν, 1915, σφαγή των Αρμενίων). Οι παλίνδρομες κινήσεις στον χώρο και τον χρόνο ερμηνεύουν, φωτίζουν, επεξηγούν τις σχέσεις των ηρώων και τα γεγονότα που τους σημάδεψαν.

Η ιστορία έχει ως εξής: η οικογένεια Καζαντζί είναι σόι γυναικών. Οι άντρες Καζαντζί, σύζυγοι, πατεράδες, γιοι, πεθαίνουν νέοι. Το γυναικομάνι απαρτίζεται από την προγιαγιά, τη γιαγιά Γκιουλσούμ, που μοιάζει με τον Ιβάν τον Τρομερό, τις τέσσερις κόρες της, την Μπανού, την Τζερβιγέ, τη Φεριντέ, τη Ζελιχά και την κόρη της Ζελιχά, Ασιά. Ο Μουσταφά, μοναχογιός της οικογένειας, έχει φύγει για να σπουδάσει στην Αριζόνα και έκτοτε έριξε μαύρη πέτρα πίσω του. Η Μπανού είναι μάντισσα. Προλέγει το μέλλον με ξερά φασόλια, ασημένια κέρματα, χάντρες κομπολογιών, βότσαλα. Λέει τον καφέ. Η Τζερβιγέ είναι φανατική κεμαλική, καθηγήτρια τουρκικής ιστορίας σε ιδιωτικό γυμνάσιο. Η Φεριντέ πάσχει από ηβηφρενική σχιζοφρένεια. Βάφει τα μαλλιά της ανάλογα με τα κέφια της και τα βίντεο κλιπ. Η Ζελιχά, η επαναστάτρια της οικογένειας, έχει γεννήσει μια μπάσταρδη κόρη, την Ασιά. Έχει στην ιδιοκτησία της στούντιο τατουάζ. Δεν αποκάλυψε ποτέ και σε κανέναν το όνομα του πατέρα της κόρης της. Η Ασιά, επαναστάτρια κι αυτή όπως και η μάνα της, συχνάζει στο Καφέ Κούντερα, είναι μπλεγμένη μ΄ έναν παντρεμένο, μελετά τους υπαρξιστές και βιώνει τη σύγχυση και την οργή της ηλικίας της.

Στην άλλη άκρη του κόσμου, στις ΗΠΑ, ο Μουσταφά έχει παντρευτεί τη Ρόουζ, μια χωρισμένη με παιδί. Η Ρόουζ στον πρώτο γάμο της είχε παντρευτεί Αρμένιο. Αποφάσισε να συνδεθεί με τον Μουσταφά από άχτι για τον πρώην άντρα της. Η κόρη της Ρόουζ, Αρμανούς, ζει άλλοτε με την αρμένικη οικογένεια του μπαμπά της στο Σαν Φρανσίσκο και άλλοτε με την υπερπροστατευτική μάνα της στην Αριζόνα. Αναζητεί την αρμένικη ταυτότητά της και τις ρίζες της. Αποφασίζει να ταξιδέψει κρυφά από τους γονείς της στην Κωνσταντινούπολη. Φιλοξενείται από την οικογένεια του θετού πατέρα της. Πιάνει φιλίες με την Ασιά.

Ιστορική άγνοια
Σιγά σιγά η Σαφάκ συνδέει τα πρόσωπα του βιβλίου και τις ιστορίες τους με ιστορικές συμπτώσεις και άγνωστα στους ήρωες συμβάντα. Η Σαφάκ αναφέρεται στις σφαγές των Αρμενίων, όμως είναι προσεκτική απέναντι στους Τούρκους. Η οικογένεια Καζαντζί ακούει την Αρμανούς με συμπόνια, αλλά διακατέχεται από καθησυχαστική ιστορική άγνοια. Ό,τι έγινε, έγινε στο παρελθόν. Στην οθωμανική Τουρκία. Η σύγχρονη Τουρκία δεν έχει σχέση μ΄ αυτά. Τα αφήνει πίσω της, θέλει να ξεμπερδεύει γρήγορα- κι ανάλαφρα- με τα γεγονότα.

Εlif Safak

ΤΟ ΜΠΑΣΤΑΡΔΟ ΤΗΣ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙ

ΝΟΥΠΟΛΗΣ

ΜΤΦ. Χ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΕΚΔ. ΛΙΒΑΝΗΣ, 2007, ΣΕΛ. 436