Επιφυλλίδα

Λόγοι αν-ίεροι και τέχνη παρήγορη

Κάποιες φορές, στήνω στο ραδιόφωνο αυτί και τους ακούω. Αν η βελόνα πέσει πάνω τους, σταματάω και με περιέργεια παρακολουθώ το ύφος τους. Οι περισσότεροι μιλούν με στόμφο, συνεπαρμένοι μάλλον από τη μεγαλοπρέπεια του ιερού κηρύγματός τους.

Η φωνή τους παίρνει μια μεταλλική χροιά κι αποβάλλοντας την ανθρώπινη θερμοκρασία της, δίχως πια τη φυσικότητα της καθημερνής λαλιάς, γίνεται απόκοσμη, λες και προέρχεται από κάποιο Υπερπέραν. Τα λόγια τους βγαίνουν καρυδωμένα και στυφά, κάτι θαρρείς ότι σου τάζουν, μα κατά βάθος σε φοβερίζουνε και σ΄ απειλούν.

Σπάνια έχω ακούσει κήρυγμα από λάρυγγα λυμένο. Που να υμνεί δηλαδή τη χαρά της ζωής, την άπλα της, την αποδοχή του ανθρώπινου. Και να φτάνουν απ΄ το στόμα ή το βλέμμα τού ομιλητή κύματα φωτεινά που εκπέμπει όχι ο «θείος λόγος», αλλά ο επίγειος μεταφορέας τους. (Τον Αναστάσιο θυμάμαι, μόνον. Δεν αμφιβάλλω, όμως, ότι μπορεί να υπάρχουν κι άλλοι άνθρωποι χαρισματικοί. Όσοι σχετίζονται με αυτούς τους χώρους, όλο και κάποιον θα ΄χουν, ίσως, να σου πουν).

Πάντως, οι περισσότεροι στοχεύουν αποκλειστικά στη σωτηρία των παρόντων. Ακόμα κι όταν αναφέρονται σε «παραστρατημένους», σε ανθρώπους με πάθη έντονα, σε εγκληματικές μορφές, το ενδιαφέρον τους δεν στρέφεται σ΄ αυτές τις τραγικές περσόνες, αλλά σ΄ εκείνους που ακούν, στο ευσεβές ακροατήριο των πιστών. Αυτό να μη βλαφτεί, να διασωθεί και να προφυλαχτεί αυτό: οι δικοί μας άνθρωποι, «τα δικά μας τα παιδιά», κι εδώ. (Παντού τα ίδια).

Οι άλλοι, που βουρλίζονται, που παραμένουν στα σκοτάδια τους, στα πάθη τους, στην κόλασή τους, γι΄ αυτούς δεν βλέπω κανένα ενδιαφέρον. Δεν τους ακούω να γνοιάζονται γι΄ αυτούς πραγματικά. Να φανεί πως σκύβουν στις πληγές τους με διάθεση πραγματική να τις γιατρέψουν. Η μεταλλική φωνή, αν και γλυκερή τις περισσότερες φορές, δεν δείχνει τέτοια πρόθεση.

Έτσι κι αλλιώς- σου λέει- αυτοί είναι χαμένοι από χέρι. Τους έχει πάρει η κάτω βόλτα και δεν έχουνε σωσμό. Άλλος ρόλος, λοιπόν, δεν τους ταιριάζει παρά να γίνουν παραδείγματα προς αποφυγή για τους υπόλοιπους. Φωνή γαλβανισμένη και διαβρωτική, που αντί να μαλακώνει, σκληραίνει ανεπαισθήτως την ψυχή του ανθρώπου.

Απ΄ αυτήν την άποψη, τουλάχιστον, η λογοτεχνία αλλά και γενικότερα κάθε μορφή της τέχνης έχει σταθεί πολύ πιο γενναιόδωρη, περισσότερο μεγάθυμη και δεκτική στ΄ ανθρώπινα.

Ήρωες και αντιήρωες που φτάνουνε στα άκρα, πρόσωπα με πάθη αποκρουστικά και απεχθή (ωστόσο ανθρώπινα), σκοτεινές περσόνες και μορφές που καταδύονται στην προσωπική τους άβυσσο βρήκανε πολύ μεγαλύτερη παρηγοριά και κατανόηση στις σελίδες του Ζενέ, στις γραμμές του Ντοστογιέφσκι ή στη γραφή του Παπαδιαμάντη, παρά σ΄ αυτόν τον άτεγκτο λόγο, τον επιτηδευμένο και σχεδόν συμφεροντολογικό, που ακούν τ΄ αυτιά μου.

Πώς γίνεται, άραγε, και βρίσκουνε στην τέχνη καταφύγιο οι απόβλητοι της κάθε κοινωνίας κι απαγκιάζουν στους αιώνες τα πάθη και τα λάθη τους, και σκύβει ο αναγνώστης μ΄ ενδιαφέρον πάνω τους; Να ποια εξήγηση δίνει ο Τσέχωφ *:«Οι καλύτεροι συγγραφείς περιγράφουν τη ζωή όπως αυτή είναι, αλλά με τέτοιον τρόπο που διαβάζοντάς τους καταλαβαίνεις επίσης πώς θα έπρεπε να είναι, κι αυτό είναι που γοητεύει».

Φαίνεται ότι η τέχνη, προπαντός αυτή, ρίχνει τη ματιά περισσότερο ζεστή κι ανεπιτήδευτη πάνω στ΄ ανθρώπινα και στους ανθρώπους. Και δείχνοντας πτυχές, δυσπρόσιτες και σκοτεινές, πληγές δίχως να τις μολύνει ή ρίχνοντας φως διακριτικά σε άδυτα χωρίς να τα παραβιάζει, σε βοηθάει να παίρνεις τον δικό σου δρόμο και να ψάχνεις την προσωπική σου αλήθεια. Ελεύθερα και δίχως ενοχές.

Δόγματα και διαχωρισμούς, βεβαιότητες κι απόλυτες αλήθειες δεν συναντάς στα σπουδαία έργα τέχνης. Γιατί «τα ξέρουν όλα και τα καταλαβαίνουν όλα μόνο οι ανόητοι και οι τσαρλατάνοι» (απ΄ τον Τ σέχωφ, και πάλι).

* «Η τέχνη της γραφής», Πατάκης, 2006 Ο Κώστας Λογαράς είναι συγγραφέας.