Μέρες του 1936

ΟΣΑ ΘΑ ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΟΥΝ ΑΦΟΡΜΗ ΜΟΝΟ
ΕΧΟΥΝ ΤΑ ΟΣΑ ΦΑΙΔΡΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΧΤΗΚΑΝ
ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΙΔΕΟΛΗΠΤΙΚΕΣ ΟΜΑΔΕΣ
ΠΟΥ ΣΧΟΛΙΑΣΑΝ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΑΝ Ή ΑΠΑΞΙΩΣΑΝ
ΤΟ ΔΙΑΒΟΗΤΟ ΠΛΕΟΝ ΒΙΒΛΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
ΤΗΣ ΣΤ΄ ΤΑΞΕΩΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ.
ΕΞΑΛΛΟΥ ΠΟΛΛΑ ΑΠΟ ΟΣΑ ΘΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ
ΤΑ ΕΧΩ ΕΠΑΝΕΙΛΗΜΜΕΝΩΣ ΔΙΑΤΥΠΩΣΕΙ
ΚΑΙ Σ΄ ΑΥΤΗ ΤΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΣΕ ΑΛΛΕΣ ΔΗΜΟΣΙΕΣ
ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΕΙΣ ΜΟΥ
Το 1985 το ιστορικό βιβλιοπωλείο της «Εστίας» και ο εκδοτικός του οίκος γιόρταζαν τα εκατό χρόνια από την ίδρυσή τους. Οργάνωσαν μία πανηγυρική εκδήλωση στην αίθουσα της Αρχαιολογικής Εταιρείας, όπου μίλησαν αναφερόμενοι στην Ιστορία και στις επιλογές αυτού του οίκου εξέχοντες ομιλητές, ακαδημαϊκοί και διακεκριμένοι συγγραφείς εκδιδόμενοι από την «Εστία». Μου έγινε η τιμή να εκπροσωπήσω στον εορτασμό (ως συνεργάτης της «Εστίας») την εκπαιδευτική κοινότητα, ως ενεργός τότε εκπαιδευτικός και να αναφερθώ στα εκπαιδευτικά βιβλία που εξέδωσε ο εκδοτικός οίκος σ΄ αυτήν την πράγματι εκρηκτική εκατονταετία. Για σκεφτείτε τα σαράντα κύματα από τα οποία πέρασε αυτός ο λαός, πολιτικά, κοινωνικά, εκπαιδευτικά,

Μόνο με δύο βιβλία επί της αυτής διδακτέας ύλης καταργείται αυτόματα η παπαγαλία και η μόνη ορθή απάντηση

πολεμικά, εμφύλιας αιματοχυσίας, καταστροφών, δικτατοριών, εθνικών ταπεινώσεων και λαϊκών εξεγέρσεων. Και δείτε μέσα σ΄ αυτά πώς λειτούργησε το εκπαιδευτικό σύστημα και πώς εξέφρασαν τα ήθη, τις ιδέες και τις αξίες κάθε εποχής τα εκπαιδευτικά εγχειρίδια.

Για να ανταποκριθώ στις ανάγκες της ανακοινώσεώς μου στην πανηγυρική εκείνη εκδήλωση συμβουλεύτηκα το αρχείο των εκδόσεων της «Εστίας». Και έπαθα καταπληξία. Διότι τα τεκμήρια του αρχείου με οδηγούσαν σε συγκλονιστικές διαπιστώσεις. Κατά τρόπο σκανδαλωδώς σχηματικό, τα βιβλία της πρώτης πεντηκονταετίας (1885-1936) που εξέδωσε ο οίκος, βιβλία σχολικά, εγχειρίδια, βοηθήματα, μεθοδολογικά παιδαγωγικά εργαλεία προς χρήση των δασκάλων ήταν εκατονταπλάσια (ακριβώς, εκατό φορές περισσότερα) από τα ανάλογα εγχειρίδια, βοηθήματα που εξέδωσε τη δεύτερη πεντηκονταετία (1936-1985). Ποιο ήταν το περιεχόμενο των εγχειριδίων και ποια η οργανική τους σχέση με την εκπαιδευτική πράξη; Ήταν όλα βιβλία αναγνωρισμένα από το υπουργείο Παιδείας ως εναλλακτικά εγχειρίδια ελεύθερης επιλογής των εκπαιδευτικών. Η προσωπική μου γνώση το επιβεβαίωνε. Ο πατέρας μου, εκπαιδευτικός από το 1927, είχε στη βιβλιοθήκη του (και τα έχω κληρονομήσει) δεκάδες τέτοια εγχειρίδια, τα οποία αγόραζε από το εμπόριο, ήταν εγκεκριμένα ως προς τη διδακτέα ύλη (όχι ως προς τη μέθοδο και το επιλεγμένο περιεχόμενο) από την Πολιτεία. Όταν τον ρώτησα μού απάντησε πως κάθε φορά δοκίμαζε στη σχολική πράξη τη διδακτική επάρκεια και την αποτελεσματική λειτουργικότητα καθενός από αυτά και κατέληγε με τον καιρό στο μεθοδικότερο, πλουσιότερο και το πλέον πρωτότυπο.

Αυτό το πλούσιο εκπαιδευτικό υλικό της πρώτης εκείνης πεντηκονταετίας (που η εκπαίδευση διέπλευσε το 1897, τα Ορεστειακά, το Γουδί, τους Βαλκανικούς, τον Διχασμό, τον Πρώτο Πόλεμο, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την πρώτη Δημοκρατία, την παλινόρθωση της δυναστείας, τρεις δικτατορίες κ.τ.λ.) σήμερα μπορεί κανείς να το ερευνήσει στο πλούσιο αρχείο που έχει συγκεντρώσει με τέτοια ντοκουμέντα ο Αλέξης Δημαράς και αποτελεί κέντρο θυγατρικό της Εταιρείας Σπουδών της Σχολής Μωραΐτη.

Γιατί λοιπόν στα δεύτερα πενήντα χρόνια της εκατονταετίας της «Εστίας» εκδόθηκε μόνο το ένα εκατοστό των τίτλων των πρώτων πενήντα χρόνων; Διότι μεσολάβησε το μοιραίο 1936, η δικτατορία Μεταξά και η ίδρυση του Οργανισμού Εκδόσεων Σχολικών Βιβλίων, δηλαδή ο μοναδικός επίσημος «εθνικός» φορέας επιλογής, εκδόσεως και υποχρεωτικής διανομής σχολικών εγχειριδίων.

Σε εκείνη την πανηγυρική εκδήλωση υπήρξα, ομολογώ, αρκετά οξύς, σχεδόν οργίλος με την αποκάλυψη. Τιμούσαν την εορτή δύο εν ενεργεία πολιτικοί, ακαδημαϊκοί, ο ένας πρώην πρωθυπουργός, ο άλλος πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Παρίσταντο κυρίως ως συγγραφείς που τους εξέδιδε η «Εστία». Πριν κατεβώ από το βήμα, σε οργίλο ύφος και απευθυνόμενος προσωπικά και στους δύο είπα σχεδόν τα εξής: «Κυβερνήσατε από διάφορα πολιτικά πόστα και με διάφορους πολιτικούς σχηματισμούς, ως υπουργοί και διαχειριστές της λαϊκής βούλησης, αυτόν το τόπο σε εποχές πλέον δημοκρατίας και ελεύθερης έκφρασης. Από το 1945 έως σήμερα (1985- σημειώστε τώρα: 2007) δεν τολμήσατε να καταργήσετε το μονοπώλιο της εκπαιδευτικής διδακτικής που εγκαθίδρυσε η δικτατορία. Γιατί σας συνέφερε, σας βόλευε να διοχετεύετε μέσω του μοναδικού επίσημου εγχειριδίου την επίσημη ιδεολογία της εκάστοτε κομματικής παράταξης, την οποία ταυτίζατε με τη βούληση του έθνους, του γένους και του λαού».

Όταν τέλειωσα, ήμουν ο τελευταίος ομιλητής, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, γιατί περί αυτών επρόκειτο, ομολογώ με συγκρατημένη ευγένεια με συνεχάρησαν αλλά μόνον ο Τσάτσος μού ψιθύρισε: «Έχεις απόλυτο δίκαιο».

Πέρασαν από τότε είκοσι δύο χρόνια και η επίσημη πολιτική εγχειριδίων συνεχίζεται. Δύο απόπειρες έγιναν να εισαχθεί δειλά στο σχολείο το δεύτερο βιβλίο επί του αυτού περιεχομένου (πού να σκεφτεί κανείς το πολλαπλό- που χάρηκαν οι παππούδες μας) από τον Γιώργο Σουφλιά και από τον Γεράσιμο Αρσένη και οι δύο απόπειρες τορπιλίστηκαν από τις ίδιες τις παρατάξεις τους. Ακόμη και ένας έμμεσος τρόπος ύπαρξης στους σχολικούς χώρους εναλλακτικών διδακτικών βιβλίων, με την ενίσχυση των σχολικών βιβλιοθηκών, ναυάγησε στα ρηχά. Κι όσες λειτούργησαν (ελάχιστες) έκλεισαν είτε από έλλειψη βιβλιοθηκάριων είτε κονδυλίων είτε χωρίς καινούργιους τίτλους. Ένα δεύτερο, τρίτο, τέταρτο βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού θα έδινε την ευκαιρία στον Έλληνα δάσκαλο να επιλέξει, να αξιολογήσει στην πράξη και να καθιερώσει το καλύτερο, για τις συγκεκριμένες ανάγκες, στον τόπο και στη σύνθεση της τάξης του. Αλλά ποιος έχει σ΄ αυτόν τον τόπο εμπιστοσύνη στον δάσκαλο. Και ποιος τον εκπαίδευσε να είναι ικανός να ξεχωρίσει το εκπαιδευτικά προσφορότερο.

Αν είχαμε δασκάλους με τολμηρές πρωτοβουλίες, ποιος λογαριάζει τα εγχειρίδια της κυρίας Ρεπούση ή του κυρίου Αδώνιδος Γεωργιάδη; Ποιος καλός, εμπνευσμένος δάσκαλος γαντζώνεται από το εγχειρίδιο; Ευτυχήσαμε να έχουμε κάποιους δασκάλους που ο νόμος τούς υποχρέωνε μετά τον πόλεμο να διδάξουν τα εν χρήσει ακόμη μεταξικά εγχειρίδια. Ε, λοιπόν μάς διαμόρφωσαν ελεύθερες σκεπτόμενες προσωπικότητες ερήμην των φετφάδων της επίσημης διδακτικής εγχειριδιολογίας.