Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΑΝΩΝΥΜΩΝ

Ιδού που τα πράγματα πάνε μαζί: και η ανοδική πορεία του β΄ μισού του 18ου αιώνα και η οπισθοχώρηση του εμπορίου και η διάψευση των ελπίδων και η συνειδητοποίηση της φεουδαρχικής και ασύγχρονης φύσης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και το παράδειγμα των ευρωπαϊκών χωρών και οι πραγματικές ανάγκες που δεν μπορούσαν πια να ικανοποιηθούν και το 1789 και ο Ναπολέοντας και η όλο και μεγαλύτερη διάδοση των νέων ιδεών και η αποτύπωσή τους στα ελληνικά σχολεία. Τα βιβλία των διανοουμένων, τα καράβια των εμπόρων και οι στρατιές του Ναπολέοντα έφερναν κοντά ανθρώπους, ιδέες, προϊόντα: έφτιαχναν δηλαδή μιαν άλλη Ευρώπη. Άρα, αν η Επανάσταση ήταν η κορυφαία ρήξη, η αρχή, οι πρώτες τομές, δεν οφείλονται στους ήρωες του 1821: είναι έργο των ανώνυμων εκείνων, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν είχαν ακούσει το όνομα του Κοραή, ούτε είχαν καν τον τρόπο να συλλάβουν τις εξελίξεις, ή να «οραματιστούν» το έθνος. Αντίθετα λοιπόν με ό,τι πρεσβεύει η εθνική ιδεολογία, ο λόγος εδώ είναι για την ιστορικοποίηση της έννοιας του έθνους, για την παραγωγή δηλαδή της εθνικής συνείδησης εντός του ιστορικού χρόνου και τόπου.