Γκρίζο, γαλάζιο, μοβ

Τα τελευταία χρόνια ακούω ολοένα συχνότερα από νέους ανθρώπους κάτι που είχα να ακούσω από τη δεκαετία του 1960, τότε που ήμουν παιδί: «Να φύγω από την Ελλάδα, δεν έχει προκοπή εδώ». Δεν υπάρχει πιο ξεκάθαρη και πιο ντροπιαστική ετυμηγορία για όσους κυβέρνησαν αυτή τη χώρα τις τελευταίες δεκαετίες.

Δύο ήταν τότε οι κύριοι λόγοι που έκαναν τόσους νέους στην Ελλάδα να θέλουν να πάρουν των ομματιών τους και να ξενιτευτούν. Δύο είναι και σήμερα. Ο ένας είναι κοινός: η αναξιοκρατία, το ρουσφέτι. Ο άλλος ήταν, τότε, η φτώχεια. Σήμερα είναι η ποιότητα της ζωής. Η οικολογική μετανάστευση έχει ήδη αρχίσει! Ξέρω ανθρώπους που έφυγαν από την Ελλάδα επειδή δεν άντεχαν άλλο την ολοένα μεγαλύτερη επιβάρυνση του περιβάλλοντος, προπαντός στις πόλεις. Ένας γνωστός μου μού είπε σήμερα για έναν φίλο του που ετοιμάζεται να μεταναστεύσει οικογενειακώς στη Γερμανία, επειδή η γυναίκα του, που είναι ανάπηρη, δεν μπορεί να κυκλοφορήσει με το αναπηρικό καροτσάκι της στα πεζοδρόμια της Αθήνας.

Τα οποία πεζοδρόμια διαθέτουν ωστόσο, ακολουθώντας τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ράμπες για αναπήρους! Η σουρεαλιστική εικόνα ενός αθηναϊκού πεζοδρόμιου με σπασμένες πλάκες, κρατήρες, παράνομα σταθμευμένα αυτοκίνητα και μηχανάκια, πεταμένα έπιπλα, οικιακές συσκευές, άλλα απορρίμματα και, στο τέρμα του, μια ράμπα αναπήρων είναι η εμβληματικότερη αναπαράσταση του τρόπου «ανάπτυξης» και «εκσυγχρονισμού» αυτής της χώρας.

Πριν από μερικά χρόνια ξεναγούσα στην Αθήνα ένα κλιμάκιο Γερμανών δημοσιογράφων. Με ρώτησαν γιατί έβλεπαν έξω τόσο λίγα παιδιά και ηλικιωμένους. Τι να τους απαντούσα; Ότι για τα παιδιά και τους ηλικιωμένους είναι πιο επικίνδυνο να κάνουν ό, τι οι υπόλοιποι Αθηναίοι, να περπατούν δηλαδή στον δρόμο, μαζί με τα τροχοφόρα, αφού τα πεζοδρόμιά μας είναι αδιάβατα; Και καλά (τρόπος του λέγειν καλά) οι ηλικιωμένοι. Αλλά τα παιδιά; Τι φωτόφοβες, αγοραφοβικές, άγραφες διανοητικά γενιές Νεοελλήνων ετοιμάζονται να συνωστισθούν αύριο στους προθαλάμους των ψυχαναλυτών;

Με συγκινούν ιδιαίτερα τα βιβλία που ανακρίνουν τις λεγόμενες αυτονόητες, αυταπόδεικτες αλήθειες. Φρεσκάρουν τη σκέψη μας και, όταν ανατρέπουν τέτοιες κοινές παραδοχές, μας κάνουν να δούμε το γνωστό και οικείο με καινούργιο τρόπο, σε διαφορετική προοπτική. Ένα ωραίο παράδειγμα είναι το δοκίμιο του ιστορικού Μισέλ Παστουρώ Μπλε,η ιστορία ενός χρώματος, από τις εκδόσεις Μελάνι, σε εξαιρετική μετάφραση και επιστημονική επιμέλεια από την Άννα Καρακατσούλη.

Το μπλε είναι από αιώνες το προσφιλέστερο και ευγενέστερο χρώμα στις δυτικές κοινωνίες.

Ήταν όμως πάντοτε έτσι; Έβλεπαν οι αρχαίοι λαοί και αξιολογούσαν τα χρώματα όπως εμείς; Όλα δείχνουν πως όχι. Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι δεν αντιλαμβάνονταν το μπλε ως διακριτό χρώμα και σπάνια το χρησιμοποιούσαν. Οι λέξεις γλαυκός και κυανούς στα αρχαία ελληνικά δεν αντιστοιχούσαν ακριβώς σ΄ αυτό που εμείς ονομάζουμε μπλε: περιλάμβαναν αποχρώσεις που έφταναν από το μοβ και το γκρίζο ώς το πράσινο και το καφέ. Η ομηρική θάλασσα, αλλά και η «θάλαττα θάλαττα» των Μυρίων δεν ήταν γαλάζια!

Μόλις στα τέλη του 12ου αιώνα το μπλε άρχισε στη Δύση να διαφοροποιείται από άλλες αποχρώσεις και να αναβαθμίζεται σιγά σιγά στη συμβολική των χρωμάτων, για να αποκτήσει τελικά την εξέχουσα θέση που κατέχει σήμερα. Ο συγγραφέας περιγράφει αυτή την πορεία με γοητευτικό τρόπο και με πολλές ενδιαφέρουσες, συχνά αναπάντεχες λεπτομέρειες. Ορισμένες από αυτές είναι τεχνικές: αφορούν τις πρώτες ύλες και τις μεθόδους κατεργασίας των μπλε χρωστικών και των βαμμένων με αυτές υφασμάτων, καθώς και τις επιπτώσεις που είχε η διαδικασία παραγωγής στη διάδοση του μπλε χρώματος. Βρίσκω τέτοιες λεπτομέρειες ιδιαίτερα σημαντικές: ακριβώς η μικροαρχαιολογική έρευνα, που την είχε παραμελήσει η κλασική ιστοριογραφία, συχνά αναδεικνύει ζητήματα που μπορεί να αλλάξουν άρδην την εικόνα μας για το παρελθόν, απώτερο και πιο πρόσφατο, έμμεσα επομένως και για το παρόν.

Οι στατιστικές που δημοσιεύει το περιοδικό Ιχνευτής αποτελούν μια ανεξάντλητη πηγή πληροφοριών και προβληματισμού γύρω από το ελληνικό βιβλίο. Γιατί, εκτός του ότι είναι έγκυρες, περιλαμβάνουν πρωτότυπες κατηγοριοποιήσεις, που αποκαλύπτουν πολλά για την πορεία και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής.

Το τελευταίο τεύχος του περιοδικού είναι αφιερωμένο στην ελληνική πεζογραφία του 2005. Οι συγκριτικοί πίνακες που παρατίθενται οδηγούν σε πολλές ενδιαφέρουσες διαπιστώσεις, από τις οποίες αξίζει ιδιαίτερα να επισημανθούν τρεις. Η πρώτη είναι η εντυπωσιακή μείωση του μερίδιου των πέντε παραγωγικότερων, σ΄ αυτό τον τομέα, εκδοτικών οίκων (Καστανιώτης, Κέδρος, Ελληνικά Γράμματα, Λιβάνης, Πατάκης) στο ετήσιο σύνολο τίτλων της ελληνικής πεζογραφίας: από 42% το 2000 σε 26,2% το 2005. Αυτή η μείωση υποδεικνύει πιθανώς έναν εξορθολογισμό της παραγωγής των συγκεκριμένων εκδοτικών επιχειρήσεων, που τρέπει ολοένα περισσότερους συγγραφείς προς μεσαίους ή μικρομεσαίους εκδότες.

Η δεύτερη διαπίστωση είναι η γενικά σταθερή (με σποραδικές οπισθοχωρήσεις, μικρές και τυχαίες) αύξηση του ποσοστού των γυναικών συγγραφέων στα μυθιστορήματα και τις νουβέλες: από 39,3% το 2000 σε 47,3% το 2005. Έχω ξαναγράψει ότι το φαινόμενο αυτό είναι εκπληκτικό σε παγκόσμια κλίμακα. Ιδιαίτερα αν σκεφτεί κανείς π.χ. ότι οι γυναίκες αποτελούν μόλις το 16% των μελών της καινούργιας ελληνικής Βουλής και ούτε καν το 5% του καινούργιου κυβερνητικού σχήματος…

Η τρίτη διαπίστωση είναι φυσικό (;) επακόλουθο της δεύτερης. Η συντριπτικά μεγαλύτερη θεματική κατηγορία ανάμεσα στα μυθιστορήματα και τις νουβέλες αφορά την οικογενειακή, την ερωτική και γενικά την ιδιωτική ζωή. Το ποσοστό της κινείται με αυξομειώσεις γύρω στο 50% των τίτλων (48,3% το 2005), όταν το μερίδιο της αμέσως επόμενης κατηγορίας, των ιστορικών μυθιστορημάτων, είναι γύρω στο 20%. Η διαφοροποίηση μεταξύ των δύο φύλων στην πεζογραφία του ιδιωτικού χώρου είναι κάτι παραπάνω από αισθητή: ανάμεσα στο 2000 και το 2005 ένας στους τρεις άνδρες, αλλά δύο στις τρεις γυναίκες συγγραφείς άντλησαν τα θέματά τους από αυτή τη δεξαμενή. Επιβεβαίωση των στερεοτύπων; Όπως το δει κανείς. Γιατί ολοένα περισσότεροι άνδρες συγγραφείς παρουσιάζουν, είτε ψυχόρμητα είτε από οπισθοβουλία, αυτό που ο Κώστας Βουκελάτος, ο εκδότης του περιοδικού, εύστοχα αποκαλεί «σύνδρομο της Ομφάλης»: η θεματική και το ύφος τους είναι στερεοτυπικώς γυναικεία…