Κόντρα στην δυστοπία

Ένας καινούργιος τόπος σύγκλισης διανοητών από πολλούς επιστημονικούς κλάδους έχει κάνει την εμφάνισή του. Είναι οι ουτοπίες, που αποτέλεσαν μάλιστα ένα από τα κεντρικά θέματα στο τελευταίο παγκόσμιο συνέδριο ιστορικών σπουδών. Έτσι σήμερα, κόντρα στην κυρίαρχη άποψη που θέλει την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού να σημαίνει και τον θάνατο της ουτοπίας, ο Γερμανός Γιορν Ρίζεν, ο Αμερικανός Χέιντεν Ουάιτ (διάσημος από την κλασική πλέον μελέτη του Μetahistory), οι Έλληνες Αντώνης Λιάκος και Ιωάννα Λαλιώτου, αλλά και οι Α. ντε Μπετς, Συραγώ Τσιάρα, Γ. Σμαρνάκης, μάς μεταφέρουν μια πολύ επίκαιρη συζήτηση γύρω από τη μεγάλη υπόθεση της αλλαγής, των εμπειριών και των προσδοκιών. Στη δίνη του μετεκλογικού αναβρασμού και ενώ η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με μείζονα ζητήματα όπως το περιβαλλοντικό, σε μια μεταιχμιακή πολιτική στιγμή και ενώ φαίνεται να μας έχουν στερέψει οι ιδέες για το πώς μπορεί να είναι μια διαφορετική κοινωνία, αυτοί οι ιστορικοί με την έντονη προοδευτική πολιτική συνείδηση φωτίζουν έναν νέο τρόπο ουτοπικής σκέψης. Όχημά τους, τα επιστημονικά άρθρα τους στο νέο τεύχος του ετήσιου (αγγλόγλωσσου) Ηistorein για τη σχέση Ιστορίας και Ουτοπίας. Μα δεν ρυθμίστηκαν όλα αυτά το 1989; Δεν διαλύθηκαν οι αυταπάτες μας με την επικράτηση του μοντέλου του φιλελεύθερου καπιταλισμού; Δεν χωνέψαμε ότι η ζωή μας μόνο μικρές βελτιώσεις σηκώνει, και καμία ριζική αλλαγή, καμία ανατροπή; Ε, λοιπόν όχι! Διότι, όπως σημειώνει ο Ουάιτ, αυτό που βιώνουμε στην αυγή του 21ου αιώνα είναι μια αρνητική ουτοπία (βία, φτώχεια, οικολογικές καταστροφές κ.ο.κ.). Και όπως διαπιστώνει η Λαλιώτου διερευνώντας την ιστορία των προσδοκιών, το ενδιαφέρον για εναλλακτικές εκδοχές της πραγματικότητας ανθεί τα τελευταία δέκα χρόνια στη λαϊκή κουλτούρα, λ.χ. στον κινηματογράφο ή στη λογοτεχνία, αλλά όχι μόνο εκεί. «Όσο κι αν οι ουτοπίες εξορκίστηκαν και εξορίστηκαν από τον δημόσιο λόγο, επιστρέφουν δυναμικά» μού σημείωνε χαρακτηριστικά προχθές ο Αντώνης Λιάκος. «Επιστρέφουν σαν ανάγκη να σκεφτούμε πέρα από το προφανές. Επιστρέφουν μέσα από τα αδιέξοδα της προοδευτικής πολιτικής η οποία δεν μπορεί να συγκροτήσει έναν άλλο λόγο, ένα καινούργιο φαντασιακό, απέναντι στη σημερινή διαχείριση της εξουσίας. Επιστρέφουν επίσης μέσα από το δυστοπικό μέλλον που διαγράφεται στον πλανήτη».

Άραγε το μέλλον απειλεί το παρελθόν; Ποια είναι η σχέση ανάμεσα σ΄ αυτό που είμαστε και σ΄ αυτό που θέλουμε; Μήπως ήρθε η ώρα να εξερευνήσουμε την αμοιβαία αλληλοδιείσδυση ιστορικής και ουτοπικής σκέψης; Αυτό προτείνει με την 30σέλιδη μελέτη του (και 150 παραπομπές) ο ανήσυχος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Α. Λιάκος, ψυχή του Ιστορείν, ιδρυτικό μέλος- κοντά στον Φίλιππο Ηλιού- των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας αλλά και κεντρικός παράγοντας στον ΟΠΕΚ, το think tank του «εκσυγχρονισμού». Καθημερινά, όπως μού έλεγε, «προβάλλονται στο μέλλον νέες μορφές συμβίωσης, νέα μοντέλα και περιβάλλοντα ζωής. Τα υπόσχεται η διαφήμιση, η πολιτική, η τεχνολογία, τα υπόσχεται η φαρμακευτική, η βιο-ιατρική, το πιστωτικό σύστημα, τα ταξιδιωτικά γραφεία, οι ναρκωτικές ουσίες, το θέαμα. Καθημερινά οι άνθρωποι κατακλύζονται με προβολές, υποσχέσεις, σχέδια και ελπίδες. Όμως αυτές οι κοινωνίες που αποτελούν προβολές στο μέλλον, έχουν άραγε ιστορία και μνήμη όπως οι κοινωνίες στις οποίες ζούμε;

Τις χρειάζονται; Τι συμβούλευαν οι ουτοπικοί συγγραφείς στους ουτοπικούς πολίτες για τη διαχείριση του παρελθόντος τους;». Τα ερωτήματα αυτά έχουν να κάνουν με το αν και πώς η μνήμη, τραυματική είτε νοσταλγική, συνδέεται με την ελπίδα και την επιθυμία. Κάτι που αποκτά πρόσθετη σημασία από τη στιγμή που η σύλληψη του μέλλοντος, διατυπωμένη πολλές φορές σε ουτοπική γλώσσα, επηρεάζει και την ιστορική γραφή. Όμως αυτή ακριβώς η διάσταση, επισημαίνει ο Λιάκος, το πώς γράφουμε δηλαδή την ιστορία, άρα και πώς στοχαζόμαστε το παρελθόν, σε σχέση με τις προσδοκίες (και τα άγχη)

μας για το μέλλον των κοινωνιών μας, έχει υποτιμηθεί στις ιστορικές σπουδές. «Η ιστορία αλλάζει χωρίς να το έχουν κατανοήσει επαρκώς οι ιστορικοί», λέει και ο περίφημος Ρίζεν. Γι΄ αυτόν επιπλέον τον λόγο- επειδή ανοίγει μια συζήτηση και για την ιστορική σκέψη- τούτο το Ηistorein, παρότι δύσκολο για τους μη ειδικούς, παρότι «δυτικοκεντρικό», παρότι χωλαίνει στο πεδίο της διαπολιτισμικής προοπτικής που είναι επείγον ζητούμενο, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Πολιτικό και επιστημονικό. «Γεννημένο» το 1999,το «Ηistorein» ανήκει μαζί με τον «Μνήμονα» (1974) και τα «Ιστορικά» (1983) στα σημαντικότερα ιστορικά περιοδικά της σύγχρονης Ελλάδας. Εκείνα, με εμπνευστές όπως οι Λούκος, Λάππας, Σκλαβενίτης, Πολίτης ή οι Ηλιού, Ασδραχάς, Παναγιωτόπουλος, αντίστοιχα, έγιναν οι φορείς της ανανέωσης των ιστορικών σπουδών στην Ελλάδα, και εξακολουθούν να δίνουν κεντρική θέση στην οικονομική και κοινωνική ιστορία καθώς και στην ιστορία των νοοτροπιών. Αυτό, με τους Λιάκο, Ρίζεν, Βόγλη στη συντακτική ομάδα του, ανοίχτηκε στα νεώτερα ρεύματα, έγινε φορέας της μεταμοντέρνας σκέψης και καλλιεργεί έναν χαρακτήρα έντονα υπερεθνικό και διεπιστημονικό, αποτελώντας ένα βήμα συζήτησης μεταξύ Ελλήνων και (36 ήδη) ξένων επιστημόνων. Σήμερα, γι΄ άλλη μια φορά συνομιλεί με την επικαιρότητα. Οι παραδοσιακοί ιστορικοί θα ανατρίχιαζαν. Αυτό πετυχαίνει διάνα!