«Ο απαισιόδοξος είναι ο ενήμερος» Προσήλωση στο παρόν

ΕΙΝΑΙ ΠΟΤΕ ΔΥΝΑΤΟΝ Ο ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ
ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΙΣΙΟΔΟΞΟΣ; ΠΩΣ ΘΑ ΑΓΩΝΙΣΤΕΙ
ΓΙΑ ΕΝΑ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΜΕΛΛΟΝ ΑΝ ΔΕΝ ΠΙΣΤΕΥΕΙ ΣΕ
ΑΥΤΟ; Ο ΤΖΟΣΟΥΑ ΝΤΗΝΣΤΑΓΚ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΙ ΟΤΙ
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΠΕΣΙΜΙΣΜΟΥ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙ ΤΗΝ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΥΠΕΥΘΥΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΓΡΗΓΟΡΣΗ
Συζητήθηκε ευρέως στην Αμερική ένα βιβλίο που φάνηκε να εκφράζει μια σημερινή τάση του εθνικού κλίματος. Ο τίτλος του είναι “ Πεσιμισμός” και αντιβαίνει εμφανώς σε ό,τι έχουμε μάθει εδώ και δύο αιώνες να συνδέουμε με αυτή τη χώρα- άνοδο, ευημερία, άνθηση, ευκαιρία. Επιπλέον, ο συγγραφέας Τζόσουα Ντήνσταγκ δεν είναι κάποιος ηλικιωμένος μισάνθρωπος φιλόσοφος αλλά ένας νέος καθηγητής πανεπιστημίου που υπερασπίζεται τις ευεργετικές συνέπειες της απαισιοδοξίας για την προοδευτική σκέψη.

Κάποιοι είδαν το βιβλίο σαν σύμπτωμα της παρακμής του αμερικανικού ονείρου κατά τη διάρκεια της Ρεπουμπλικανικής προεδρίας. Αντίθετα, ο συγγραφέας επιμένει πως μόνο ο πεσιμισμός μπορεί να απελευθερώσει την κριτική σκέψη από τον καταναγκασμό της αισιοδοξίας η οποία επενδύει σε φρούδες ελπίδες. Κατά τον Ντήνσταγκ, ο πεσιμισμός (ο οποίος διαφέρει ριζικά από το μηδενισμό) δεν είναι θέμα προσωπικής διάθεσης αλλά συνιστά μια σοβαρή στοχαστική παράδοση των τελευταίων τριών αιώνων με τρεις εκδοχές-πολιτιστική, μεταφυσική και υπαρξιακή. Σε αυτή την τριπλή παράδοση ανήκουν φιλόσοφοι, λογοτέχνες κι επιστήμονες όπως οι Ρουσώ, Λεοπάρντι, Σοπενχάουερ, Νίτσε, Φρόυντ, Καμύ, Ουναμούνο και Σιοράν. Το έργο τους μας θυμίζει πως ο πεσιμισμός είναι μια κοσμοθεωρία (που ερεθίζει την κριτική σκέψη), κι επομένως δεν πρέπει να συζητιέται σαν συναίσθημα ή ψυχολογική στάση (που οδηγεί σε κατάθλιψη).

Δυτική ιδέα
Ευτυχία και δυστυχία, θετική κι αρνητική αποτίμηση της ζωής μπορεί να υπήρχαν πάντα, όχι όμως και η απαισιοδοξία, η οποία είναι μια αποκλειστικά δυτική και νεώτερη ιδέα. Μπορούμε να πούμε με ιστορική ακρίβεια ότι η ιδέα αυτή δεν υπήρχε πριν τον Λάιμπνιτς και δεν είχε γίνει κατανοητή πριν τη διεθνή επιτυχία του μυθιστορήματος του Βολταίρου “ Καντίντ ” (1759). Ο πεσιμισμός ανακύπτει ως ο μέγας αντίπαλος του Διαφωτισμού που ευαγγελίστηκε τα φώτα, τη λογική, τη βελτίωση. Η φιλοσοφία και η επιστήμη αλλά και τα ιδεολογικά κινήματα του φιλελευθερισμού, του πραγματισμού και του σοσιαλισμού οραματίστηκαν μια καλύτερη κοινωνία, ένα ομορφότερο κόσμο. Η απαισιοδοξία απορρίπτει τέτοιες γραμμικές και εξελικτικές ερμηνείες του κόσμου. Αντίθετα, βλέπει το χρόνο σαν βάρος (παρά ώθηση προς τα εμπρός), την πρόοδο σαν αυταπάτη. Ο απαισιόδοξος δεν ενδιαφέρεται να προχωρήσει διότι δεν πιστεύει ότι υπάρχει κάπου αλλού να πάει.

Η αυτοκριτική της νεωτερικότητας από τον Ρουσώ ώς τον Μαξ Βέμπερ και τον Ορτέγκα συνιστά τη σύρριζη αμφισβήτηση του Διαφωτισμού, της ιστορικής λογικής, της παραγωγικότητας, της τεχνοκρατικής γνώσης. Ο πεσιμισμός αποδέχεται την τραγικότητα της ζωής από την οποία δεν υπάρχει διαφυγή. Γι΄ αυτό ο απαισιόδοξος δεν επιζητεί τη σύνθεση και την αρμονία αλλά αναγνωρίζει πως τα πάντα διέπονται από τη σύγκρουση.

Αλλά πού μπορεί να οδηγήσει μια απαισιόδοξη θεώρηση του κόσμου αν όχι σε απογοήτευση και παραίτηση; Ο Ντήνσταγκ φαίνεται να υιοθετεί τον παλιό αφορισμό κατά τον οποίο ο απαισιόδοξος δεν είναι ηττοπαθής, απλώς ενήμερος. Πιστεύει ότι ένας σώφρων πεσιμιστής δεν παραιτείται αλλά αντίθετα ενεργοποιείται για να βρει τον καλύτερο

Joshua Foa Dienstag

PΕSSΙΜΙSΜ:
PΗΙLΟSΟΡΗΥ,

EΤΗΙC, SΡΙRΙΤ

ΕΚΔ. ΡRΙΝCΕΤΟΝ UΝΙVΕRSΙΤΥ ΡRΕSS, 2006, ΣΕΛ. 314, ΤΙΜΗ: $ 35

τρόπο κοινωνικής οργάνωσης σε ένα κόσμο που δεν επιζητεί ολοκλήρωση. Όπως η φιλοσοφία του τραγικού, έτσι και η πολιτική του πεσιμισμού δεν καταδέχεται τα δεκανίκια της ελπίδας. Μεριμνά για τις ανθρώπινες, πολύ ανθρώπινες και απτές ανάγκες της σημερινής πολιτείας. Η πρόκλησή του συνίσταται στο εξής ερώτημα: Πώς θα ήταν αν παύαμε να ενδιαφερόμαστε για το μέλλον και προσηλωνόμασταν στο παρόν; Αν δουλεύαμε όχι για μια επερχόμενη κοινωνία αλλά για τη δική μας; Αν προσπαθούσαμε να βελτιώσουμε όχι εκείνο που μοιάζει να πλησιάζει αλλά αυτό που έχει ήδη φτάσει; Ο Ντήνσταγκ συζητά τους κλασικούς της ανυποχώρητης απαισιοδοξίας όπως ο Αντόρνο αλλά εμπνέεται κι από εκείνους που την επιστράτευσαν για μια ασυμβίβαστη κριτική όπως ο Φουκώ. Αν αντιληφθούμε πως ο απαισιόδοξος δεν αρνείται τη ζωή αλλά την ιστορία, πως δεν αμφιβάλλει για την προσπάθεια αλλά για την πρόοδο, τότε μπορούμε θαυμάσια να περιμένουμε τη δραστηριοποίησή του προς όφελος του ίδιου και των συνανθρώπων του. Με το ίδιο σκεπτικό, ο πεσιμιστής υπερασπίζεται την εξέγερση ενώ απαρνείται την επανάσταση. Ο Καμύ έχει συλλάβει την ακεραιότητα του ανθρώπου ο οποίος εξεγείρεται στο όνομα της πολιτικής ελευθερίας και της ηθικής συνέπειας χωρίς να κηρύσσει ένα καλύτερο μέλλον. Αγωνίζεται εδώ και τώρα για αυτό που εκείνος και οι σύντροφοί του πιστέυουν ανιδιοτελώς. Το μετά και το πέραν δεν μετρούν, το απώτερο και το ύστερο δε βαραίνουν. Κι αυτό δεν είναι ηρωισμός αλλά ρεαλισμός. Ο εξεγερμένος άνθρωπος διεκδικεί το δικαίωμα της αμφισβήτησης, όχι της πίστης.