Επιστροφή στον κόσμο

Αντίθετα από την κυρίαρχη ιδεολογία περί «δημοκρατίας» ζούμε σε μία κοινωνία χειραγωγημένη

Το Παράθυρο στο χάος ανήκει στον δεύτερο κύκλο βιβλίων.

Αποτελείται από γραπτά κείμενα και ηχογραφημένες ομιλίες από το 1978 έως το 1992. Κοινός παρονομαστής η τέχνη και ειδικότερα ο ρόλος του πολιτισμικού έργου, είτε ατομικό είναι αυτό, είτε συλλογικό, στον κόσμο. Η λέξηκλειδί σε τούτη τη φράση είναι η λέξη κόσμος.

Έννοια θεμελιώδης στη σκέψη του Καστοριάδη. Για να την καταλάβουμε, λέει, πρέπει ν΄ ανατρέξουμε στην αρχαιοελληνική παράδοση, σύμφωνα με την οποία κόσμος σημαίνει τάξη, σημαίνει εσωτερική ισορροπία και συνοχή όλων των επί μέρους στοιχείων ενός συνόλου απέναντι στο χάος. Κόσμος είναι το τακτοποιημένο, το διευθετημένο χάος. Κόσμος σημαίνει δημιουργία εντός του χάους και με τα στοιχεία του χάους. Κόσμος σημαίνει ανάδειξη μορφής σε πείσμα της αδιάλειπτης και ακατανίκητης παρουσίας του χάους. Και ποιος είναι ο φορέας της δημιουργίας; Η ανθρώπινη φαντασία, θα πει ο συγγραφέας της Φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας. Η οποία δημιουργία δεν πηγάζει από πουθενά αλλού παρά από το ίδιο το χάος. Σαν δηλαδή το χάος να έχει εντός του την επιθυμία του κόσμου, σαν να περιμένει πάντα τη δύναμη που θ΄ αδράξει τούτη την επιθυμία και θα την κάνει συγκεκριμένη ύπαρξη. Τούτη η «τεκνοποιία» είναι η ουσία της πολιτικής. Όταν ο άνθρωπος φαντάζεται και υλοποιεί τον κόσμο του, επιτελεί, θα πει ο Καστοριάδης, την πρωταρχική, θεμελιώδη και υπέρτατη πολιτική πράξη.

Σχηματοποιώ στο έπακρο μόνο για ένα λόγο. Για να σημειώσω τη σπουδαιότητα τούτου του βιβλίου στην κατανόηση του φιλοσοφικού στοχασμού του Καστοριάδη.

Γίνεται, λοιπόν, φανερό, διαβάζοντας το Παράθυρο στο χάος ότι για τον Καστοριάδη η καλλιτεχνική δραστηριότητα δεν έπεται της δημιουργίας του κόσμου, δεν συμβαίνει εκ των υστέρων, δεν είναι μέρος του διάκοσμου. Είναι σύστοιχη και ταυτόχρονη. Είναι μάλιστα κάτι παραπάνω: είναι η μόνη απτή απόδειξη της ισχύος των συλλογισμών του. Κατά τρόπο διπλό. Πρώτον, το έργο τέχνης, από το γεγονός και μόνο της αυτόνομης μορφής του, επαναλαμβάνει, στην κλίμακά του, το ξεπέταγμα του κόσμου από το χάος. Δεύτερον, στον βαθμό που γειτνιάζει οντολογικά με το χάος, αποτελεί το μοναδικό μας παράθυρο απ΄ όπου μπορούμε ν΄ ατενίσουμε την κατάσταση στην οποία θα επιστρέψουν κάποτε τα δημιουργήματά μας και ο καθένας μας χωριστά.