Το χρονικό μιας αισιόδοξης σκέψης

ΚΑΠΟΤΕ ΕΝΑΣ ΛΑΤΙΝΙΣΤΗΣ, ΘΕΛΟΝΤΑΣ
ΝΑ ΕΚΦΡΑΣΕΙ ΤΟΝ ΘΑΥΜΑΣΜΟ ΤΟΥ ΓΙΑ
ΤΟΝ ΒΟΛΤΑΙΡΟ, ΕΙΧΕ ΠΕΙ ΣΤΟΝ ΝΤ΄ ΑΛΑΜΠΕΡ
ΠΩΣ ΤΟΝ ΕΒΡΙΣΚΕ ΑΔΥΝΑΜΟ
ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΡΩΜΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ. «ΑΚΡΙΒΩΣ
ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ Η ΔΙΚΗ ΜΟΥ ΓΝΩΜΗ
ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ»,
ΑΠΑΝΤΗΣΕ Ο ΝΤ΄ ΑΛΑΜΠΕΡ
Όπως λέει ο Πιερ Βιντάλ Νακέ, ο οποίος προτάσσει το παραπάνω ανέκδοτο στην εισαγωγή του στην Ελληνική Ιδιαιτερότητα : «εγώ δεν θα έλεγα ποτέ κάτι τέτοιο για τη σχέση του Καστοριάδη με την αρχαία Ελλάδα. Μπορούσα να συζητώ μαζί του για τον Πλάτωνα και τον Αισχύλο σαν ίσος προς ίσον».

Σαν ίσος προς ίσον, αλλά όχι σαν «ειδικός» προς «ειδικόν». Γιατί ένα από τα πλεονεκτήματα του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζει ο Καστοριάδης την υπόθεση «αρχαία Ελλάδα», όπως και ο Βιντάλ Νακέ εξάλλου, είναι ότι η σκέψη του δεν παγιδεύεται ποτέ στα δαιδαλώδη αδιέξοδα των ειδικών και των ειδικοτήτων τους.

Ακριβώς το αντίθετο. Η σειρά αυτή των κειμένων, εκτός των άλλων, θα μπορούσε να διαβαστεί και ως μία αποστομωτική απάντηση σε όσους υποστηρίζουν πως η ελληνική αρχαιότητα θα πρέπει επιτέλους να αναγνωρίσει τον ρόλο της και τις ενοχές της στην διαμόρφωση της ευρωπαϊκής αλαζονείας και να κάτσει στα αυγά της αναγνωρίζοντας κι αυτή επιτέλους, με σεμνότητα και ταπεινότητα, πως οι παλιές ιεραρχίες της σκέψης δεν αφορούν παρά μόνον τα σκονισμένα μυαλά ορισμένων συντηρητικών.

Κατά τον Καστοριάδη το δίλημμα δεν τίθεται καν. Παρακάμπτοντας, όχι όμως και παραβλέποντας, τις διάφορες θεωρίες που θέλουν τον ελληνικό πολιτισμό ως ένα άθροισμα επιρροών, στέκεται μπροστά στην ιδιαιτερότητά του σαν να αναγνωρίζει εκεί το όριο της ίδιας της σκέψης. Εκεί, για πρώτη φορά, μέχρι αποδείξεως του εναντίου τουλάχιστον, η ανθρώπινη φαιά ουσία αντιμετώπισε την θεσμισμένη τάξη της ύπαρξής της όχι σαν ένα απόλυτο και ιερό δεδομένο, αλλά σαν το ζητούμενο των ερωτημάτων που η ίδια μπορούσε να θέσει.

Αυτό και άλλα πολλά, όμως αυτό κυρίως. Διότι μέσω αυτού κατάφερε να κατακτήσει την πρωτεύουσα ιεραρχική της θέση και επειδή, αν αποφασίσουμε να εξορίσουμε την ελληνική ιδιαιτερότητα από την κορυφή της ιεραρχίας τότε στην πραγματικότητα εξορίζουμε την «ρητή και έμπρακτη κριτική των θεμελίων της θεσμισμένης τάξης», όπως σημειώνουν οι επιμελητές της έκδοσης (Ενρίκε Εσκομπάρ, Μυρτώ Γόντικα και Πασκάλ Βερνέ). Για να συμπληρώσουν ότι, αν θελήσουν οι λαοί του Τρίτου Κόσμου που νικήθηκαν πολλές φορές από την ευρωπαϊκή αλαζονεία, να «διεξάγουν κι άλλες μάχες με κάποιες πιθανότητες επικράτησης, θα στραφούν, αργά ή γρήγορα, προς αυτό που γεννήθηκε στην Ελλάδα». Τα σεμινάρια
Τα κείμενα που αποτελούν τον τόμο Η ελληνική ιδιαιτερότητα.Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο είναι τα σεμινάρια που έκανε ο Καστοριάδης κατά την περίοδο 1982-1983 στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών (ΕΗΕSS) στο Παρίσι. Λόγος προφορικός που απομαγνητοφωνήθηκε και γοητεύει για έναν παραπάνω λόγο: είναι εντυπωσιακό να παρακολουθεί κανείς το νήμα μιας σκέψης η οποία, παρά τις επαναλήψεις και τις παρεκβάσεις της προφορικής άνεσης, δεν χάνει ποτέ τον ειρμό της, ούτε την ακρίβειά της. Ο Καστοριάδης κυριολεκτεί ακόμη κι όταν εφευρίσκει νεολογισμούς για να μπορέσει να χωρέσει την σκέψη του. Κι ίσως αυτό να είναι το ανομολόγητο χρέος του στην αρχαία Ελλάδα. Η συλλογή συμπληρώνεται από το δοκίμιο Η πολιτική σκέψη.

Τα κείμενα αυτά πρωτοκυκλοφόρησαν στην Γαλλία το 2004 με τον τίτλο Αυτό που κάνει την Ελλάδα ο οποίος, δικαίως νομίζω, στην ελληνική έκδοση μεταγλωττίσθηκε σε Ελληνική Ιδιαιτερότητα. Ποια είναι η « Ελληνική Ιδιαιτερότητα » και πώς αυτή άρχισε να διαμορφώνει την φυσιογνωμία της και να παγιώνει τα χαρακτηριστικά της μέσα από αυτήν την αργή διαδικασία που κράτησε από τον 8ο ώς τον 5ο π.Χ. αιώνα; Σημειωτέον πως όταν ο Καστοριάδης μιλάει για Ελλάδα αναφέρεται στα όσα συνέβησαν στο διάστημα που χωρίζει την ομηρική ποίηση ώς τους τραγικούς και την δημοκρατία του 5ου αιώνα. Τα όσα ακολούθησαν μπορεί να ενδιαφέρουν τους ιστορικούς, δεν έχουν όμως αυτήν την «πυρηνική» διάσταση των όσων προηγούνται.