ΤΟ ΝΕΟ ΜΑΓΜΑ ΤΩΝ «ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΩΝ ΣΗΜΑΣΙΩΝ»

Ποιο είναι αυτό το ιδιαίτερο στοιχείο που κουβαλούν μέσα στον χρόνο τα ερείπια του αρχαίου κόσμου κι ενώ για πολλούς αιώνες μένουν τυλιγμένα στην αδιαφορία ξαφνικά, για κάποιους λόγους, στην Αναγέννηση και τον 17ο αιώνα γίνονται πρότυπα μίμησης; Μια μίμηση που «δεν καταλήγει σε απλή αντιγραφή αλλά δίνει κάτι άλλο». Ποιοι είναι οι όροι και τα ιδιαίτερα συστατικά του «ελληνικού θαύματος». Γιατί, όπως λέει ο Καστοριάδης, «Φυσικά και υπήρξε ελληνικό θαύμα. Και λοιπόν; Υπάρχει επίσης κινεζικό θαύμα, ιαπωνικό, ινδουιστικό, εβραϊκό, ισλαμικό, το θαύμα των Ίνκας, των Μάγια, των Τούπι- Γκουαρανί κ.ο.κ. Θαύμα, στο βαθμό που κάθε φορά που συγκροτείται, που θεσμίζεται μια κοινωνία- πράγμα το οποίο δεν αποτελεί βέβαια στιγμιαίο γεγονός- αναδύεται ένα νέο μάγμα φαντασιακών σημασιών, δημιουργία νέων θεσμών που τις ενσαρκώνουν»- να ένας σύντομος ορισμός της «θεσμισμένης τάξης» για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με το καστο- ριαδι- κό λεξιλόγιο.

Ποιο είναι αυτό το νέο μάγμα των «φαντασιακών σημασιών» που φέρνει η Ελλάδα και το οποίο μας επιτρέπει, ακόμη και σήμερα, να το αντιμετωπίζουμε όχι απλώς σαν ένα ιστορικό γεγονός αλλά ως ένα πάντα ζωντανό πρόταγμα της ίδιας μας της σκέψης;

Το πρώτο του στοιχείο είναι ο τραγικός άνθρωπος.

«Η Ελλάδα είναι καταρχάς και πριν απ΄ όλα ένας τραγικός πολιτισμός. Οι βουκολικές ιστορίες που αποδόθηκαν στην Ελλάδα από τους Δυτικούς τον 17ο και τον 18ο αιώνα, καθώς και τα περισπούδαστα σχόλια του Ηeidegger ταυτίζονται από την άποψη αυτή. Όλοι οι εποικοδομητικοί μύθοι του Ηeidegger για την ελληνική φιλοσοφία είναι εκτός θέματος. Μιλά σαν να μη διάβασε ποτέ ή να μην κατάλαβε έστω και μία τραγωδία ούτε και τον Όμηρο… Η ελληνική ιδιαιτερότητα δεν είναι η αρμονία και το μέτρο, ούτε η εμφάνιση της αλήθειας ως «αποκάλυψης». Η ελληνική ιδιαιτερότητα είναι το ζήτημα του μη-νοήματος, του μη-όντος».

Αυτή η αντίληψη του ανθρώπου τον οποίον τον διχάζουν αλληλοσυγκρουόμενες δυνάμεις, από την μια η συνείδηση πως τίποτε δεν αξίζει όσο η ζωή και ταυτοχρόνως η συνείδηση ότι η ζωή δεν αξίζει τίποτε χωρίς αυτό που θα της δώσει αξία- ο «καλός θάνατος»- δεν είναι απλώς ένα γνήσιο προϊόν της ελληνικής ιδιαιτερότητας. Είναι μια ανθρωπολογία η οποία οργάνωσε ολόκληρο τον Δυτικό Πολιτισμό. Ο Αχιλλέας ο οποίος δεν δέχεται να ζήσει τον ακλεή βίο όπως και ο Σωκράτης που προτίμησε να πεθάνει παρά να συνεχίσει να ζει τον «ανεξέταστο» βίο που του προτείνουν για να τον σώσουν είναι τα δύο γνήσια τέκνα αυτού του πολιτισμού. Το δεύτερο στοιχείο του μείγματος είναι η «ριζική ρήξη με τη συνήθη στάση απέναντι στην παράδοση». Και όπως σημειώνει ο Καστοριάδης: «Μόνο στην Ελλάδα η διαδικασία της ρήξης συνδέεται αναπόσπαστα με ένα πολιτικό κίνημα και φέρεται απ΄ αυτό, μόνο εκεί το ερώτημα δεν μένει απλό ερώτημα αλλά μετατρέπεται σε ερωτηματική θέση, δηλαδή δραστηριότητα τροποποίησης του θεσμού, που προϋποθέτει και συνεπάγεται (επομένως ούτε προϋποθέτει ούτε συνεπάγεται), αλλά είναι σύμφυτη με την αναγνώριση της κοινωνικής καταγωγής της θέσμισης και της κοινωνίας ως διηνεκούς καταγωγής της θέσμισής της». Το δεύτερο αυτό στοιχείο υπάρχει μέσα στην ταυτόχρονη γέννηση της φιλοσοφίας και της πολιτικής.

Ο Ξενοφών Γιαταγάνας παρέδωσε ένα εξαιρετικό ελληνικό κείμενο μεταφράζοντας μια ορολογία η οποία κάθε άλλο παρά προφανής είναι.

Κορνήλιος Καστοριάδης

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ

ΑΠΟ ΤΟΝΟΜΗΡΟ ΣΤΟΝΗΡΑΚΛΕΙΤΟ

ΜΤΦ. ΞΕΝΟΦΩΝ ΓΙΑΤΑΓΑΝΑΣ ΕΚΔ. ΚΡΙΤΙΚΗ, 2007, ΣΕΛ. 527, ΤΙΜΗ: 28 ΕΥΡΩ