Ο αδελφός συγγραφέας

«Το πιο εκνευριστικό απ΄ όλα τα σημεία στίξης είναι το θαυμαστικό». Σχεδόν όλοι οι πολιτικοί το χρησιμοποιούν κατά κόρον. Όμως αν μια πράξη είναι δυνατή, δεν χρειάζεται στίξη για να την προσέξουμε. Κι αν θέλει αλατοπίπερο, το μόνο που κάνεις όταν προσθέτεις ένα θαυμαστικό είναι να τονίσεις πόσο άγευστη είναι. «Στον προφορικό λόγο ο χαμηλός τόνος είναι πολλές φορές πιο συναρπαστικός απ΄ τη στεντόρεια φωνή με τρία θαυμαστικά στο τέλος». Αυτό το επίκαιρο σχόλιο το έγραψε ο Νίκος Παπανδρέου στις παραμονές των εθνικών εκλογών του 2004. Κι αυτόν τον τόνο, τον χαμηλό, τον έχει υιοθετήσει δώδεκα χρόνια τώρα που πορεύεται στα λογοτεχνικά πράγματα της χώρας. Λίγο σαν τον Τζεφ Μπρίτζες κι αυτός (αντικείμενο άλλου σχολίου του), χρησιμοποιεί το ταλέντο του όχι για να δείξει πόσο καλός είναι, αλλά για να χαθεί στον ρόλο του. Και το πετυχαίνει αφού, με ελάχιστες εξαιρέσεις, το σινάφι εξακολουθεί να είναι συγκρατημένο απέναντί του. Κάτι τέτοια δεν τον πτοούν όμως. Γι΄ αυτό ετοιμάζει μια συλλογή με διηγήματα «πατριδογνωσίας» εμπνευσμένα από ιστορικές προσωπικότητες ή γεγονότα. Γι΄ αυτό ασκείται στο δοκίμιο (ήδη επιχείρησε μια σύγκριση της κοινωνικής διάστασης στη μουσική των Θεοδωράκη- Χατζιδάκι). Γι΄ αυτό συγκέντρωσε σε ένα καινούργιο βιβλίο- το έβδομό του από το 1995- πενήντα σύντομα σχόλια δημοσιευμένα τα τρία τελευταία χρόνια σε διάφορα περιοδικά: για το βάρος του οικογενειακού του ονόματος από το οποίο δεν μπορεί να απαλλαγεί ή για την αργοπορημένη επικύρωση της λέξης «γενοκτονία», για το άγχος του συγγραφέα ή για το παράδειγμα του Παπαδιαμάντη στα μαθήματα δημιουργικής γραφής που έδινε, για τη χρησιμότητα των στατιστικών αναλύσεων ή για την υπόθεση του Οδυσσέα Τσενάι κ.ο.κ. Είναι οι Ιστορίες της τσέπης (Καστανιώτης) πάνω σε καθημερινά ζητήματα, ανάλαφρες αλλά και διεισδυτικές, εξομολογητικές και ήπια κριτικές, που καθρεφτίζουν την ελληνική πραγματικότητα (και τις αδράνειές της) μέσα από τα μάτια κάποιου που το ομολογεί εξαρχής ότι έχει μια διπλή ματιά, αμερικανική και ελληνική, για τα δρώμενα. «Μπαινοβγαίνω στις δυο μου κουλτούρες σαν πολυάσχολος πορτιέρης στο Κολωνάκι».

«Είμαι ένα γλωσσόπληκτο άτομο που κυνηγάει τις λέξεις», δηλώνει ο Νίκος Παπανδρέου. Όμως στα ελληνικά παραδέχεται ένα έλλειμμα (αχ, αυτές οι «ρευστές μαργαρίτες» της σελ. 79…). «Πολλές φορές» λέει, «αισθάνομαι ότι βρίσκομαι ακόμα στο Λύκειο». Γι΄ αυτό διαβάζει Έλληνες συγγραφείς και πολεμά με την πένα του, ελπίζοντας ότι «θα πάρω κάποια μέρα το πτυχίο». Μέχρι πρόσφατα, τα διηγήματα και τα μυθιστορήματά του τα έγραφε πρώτα στα αγγλικά, αλλά από το οικονομικό του θρίλερ Μέρες σαν κι αυτές άρχισε να γράφει (και να σκέφτεται) κατευθείαν στα ελληνικά. Το λεξιλόγιό του ίσως να μη βρίθει αποχρώσεων, όμως η ευρηματικότητα που πάντα χαρακτήριζε τα γραπτά του φαίνεται πως βρήκε τον τόνο της. Έτσι, τα σχόλιά του ρέουν αβίαστα.

Βέβαια, τον τελευταίο καιρό πολλοί άνθρωποι των γραμμάτων συγκέντρωσαν σε βιβλία επιφυλλίδες ή άρθρα τους: Βλαβιανός, Δασκαλόπουλος, Κυριακίδης, Μπουκάλας, Νιάρχος… Το ατού του Ν. Παπανδρέου είναι η αίσθηση της ειλικρίνειας που αποπνέει και αυτή η υπαρξιακή αναζήτηση που ανιχνεύεται στα σχόλιά του. Σχόλια που αποκαλύπτουν έναν άνθρωπο πολύ παρατηρητικό, που εξακολουθεί να ονειροπολεί, που δεν σταματά να μαθαίνει, που αξιοποιεί την αμερικανική παιδεία του, όχι όμως χωρίς να την προσαρμόζει στα ελληνικά δεδομένα, που μπορεί να κάνει αυτοκριτική και δεν έχει καβαλήσει το καλάμι.

Ο Νίκος Παπανδρέου δεν θα κατέβει ως υποψήφιος στις εκλογές. Μου το δήλωσε ρητά προχθές, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχει πολιτικό μυαλό. Γι΄ αυτό και κρατά έναν συμβουλευτικό ρόλο για αναπτυξιακά, οικονομικά και ενεργειακά θέματα κοντά στον αδελφό του, τον αρχηγό του ΠΑΣΟΚ («“αρχηγός”, να, μια λέξη για την οποία πρέπει να προβληματιστεί ένας συγγραφέας», γράφει, «ίσως δείχνει κάτι για τη νοοτροπία μας…»). Αυτόν τον καιρό επεξεργάζεται μια πρόταση για τα δάση ενώ παράλληλα, στο πλαίσιο του Ιδρύματος Α. Παπανδρέου, ασχολείται με το Πρόγραμμα Προφορικής Ιστορίας και τη συγκέντρωση μαρτυριών ή ντοκουμέντων για τη μετά το 1981 περίοδο της αλλαγής της Ελλάδας. «Ήδη έχουμε αρχείο 20.000 φωτογραφιών και σε λίγο αυτό το υλικό θα γίνει προσβάσιμο σε όλους». Ωστόσο, το πιο γενναίο είναι ίσως η κριτική του στα θέματα της άναρχης δόμησης και της ελλειμματικής προστασίας των παραδοσιακών οικισμών στα νησιά με μεγάλη τουριστική κίνηση – θέματα στα οποία ευαισθητοποιήθηκε δουλεύοντας κοντά στον τότε υπουργό Αιγαίου Νίκο Σηφουνάκη, καταγράφοντας και καταπολεμώντας τις αυθαιρεσίες. «Ο ίδιος ο Αντρέας δεν νοιαζόταν για ζητήματα πολεοδομικής ανάπτυξης και αρχιτεκτονικής», παραδέχεται, αφού το «όμορφο» δεν ήταν (ξεχωρίζει τον Τρίτση και τη Μελίνα) ούτε είναι προτεραιότητα. Επισημαίνει λοιπόν την καταστροφή στο λιμάνι της Νάξου ή στην παραλία Βαγιά στη Σέριφο (δεν έχει δει τι γίνεται στην Τήνο;), θυμίζει πώς σώθηκαν η Σύμη και η Κάσος με προεδρικά διατάγματα επί Ν.Δ. το ΄70 και καταλήγει:

«Μπορούμε να βελτιώσουμε τη ζωή μας αν σταθούμε κοντά στον πολιτισμό και στην αρχιτεκτονική μας παράδοση». Άραγε άκουσε κανείς;