Προφήτευσετην ασυνεννοησία μας

Ο μινιμαλιστής σκηνοθέτης του «ανείπωτου», ο επαναστάτης της αισθητικής του κινηματογράφου που στα 1960 άλλαξε τον ρου της Έβδομης Τέχνης, ο Μικελάντζελο Αντονιόνι, έφυγε στα 94 του
Τον είχαν αποκαλέσει «προφήτη της αλλοτρίωσης και της ασυνεννοησίας». Υπήρξε από τους σημαντικότερους ανανεωτές της κινηματογραφικής αισθητικής σφραγίζοντας ανεξίτηλα τον σύγχρονο κινηματογράφο, με κύριο εκφραστικό μέσο την αποστασιοποίηση και την περιπλάνηση των ηρώων του σ΄ έναν κόσμο αποξένωσης.

Αν ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν ήταν ο ψυχαναλυτής του Ανθρώπου, ο Μικελάντζελο Αντονιόνι στις συνολικά 17 ταινίες (έναντι των 43 του Σουηδού σκηνοθέτη) υπήρξε ο σκηνοθέτης του «αμφίσημου» ψυχικού τοπίου, της απόλυτης εσωτερικής μοναξιάς του σύγχρονου αστού και των «νεκρών χρόνων και συναισθημάτων». Συν το γεγονός ότι ο δεύτερος υπήρξε και πρωτοπόρος επαναστάτης στη μορφή και το περιεχόμενο του κινηματογράφου. Επρόκειτο για τον Φραντς Κάφκα της μεγάλης οθόνης και η αισθητική επανάσταση που προκλήθηκε με την «Περιπέτειά» του (1960) ισοδυναμεί με εκείνες που προκάλεσαν στην εποχή τους οι ταινίες «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Αϊζενστάιν και «Πολίτης Κέιν» του Γ ουέλς.

Γι΄ αυτό και η «Περιπέτεια»- μια ταινία που σφυρίχτηκε από το κοινό στο Φεστιβάλ των Καννών!- συμπεριλαμβάνεται στις δέκα καλύτερες όλων των εποχών! Κι όταν μιλάμε για τον κινηματογράφο, αναφερόμαστε στην π.Α. (προ Αντονιόνι) και στη μ.Α. (μετά Αντονιόνι) εποχή. Έτσι, είναι ασέβεια να σταθούμε στην απωλειά του με έναν «θερμό επικήδειο». Ας επιχειρήσουμε ένα διαφορετικό στερνό αντίο μέσα από δικά του αποφθέγματα.

Ακίρα Κουροσάβα: «Κανείς άλλος σκηνοθέτης δεν έφτασε τόσο μακριά την έκφραση των πιο απόκρυφων συναισθημάτων»

«Ο κινηματογράφος είναι μια σύνθεση της μνήμης» και όλο το έργο του κατατρυχόταν από την αγωνία της απώλειας αυτής της «μνήμης» στην ανθρώπινη συνείδηση («Κραυγή» ΄57, «Η περιπέτεια» ΄60, «Η νύχτα» ΄6 1).

«Η παγκόσμια λογοτεχνία, η τέχνη γενικότερα, δεν στηρίζεται στο καλό, αλλά στο κακό, τον πόνο, την αγωνία» και ο κυνισμός, η τρυφερότητα, η αδυναμία, η καθημερινή σκληρότητα και η βλακεία, ο εύκολος αισθησιασμός, η ατολμία, οι δισταγμοί, δίνονται με αποστασιοποιημένο και ακριβή τρόπο στις ταινίες του(«Έκλειψη»- ΄62-που στη χώρα μας είχε πρωτοπαιχθεί με τον… γαργαλιστικό τίτλο «Στην έκσταση του πάθους», «Ι tre volti»- ΄65- ένα επεισόδιο στη σπονδυλωτή ταινία με τη Σοράγια που τη λάνσαρε στο παγκόσμιο κινηματογραφικό προσκήνιο ο Ντίνο Ντε Λαουρέντις).

«Ο έρωτας και το χρήμα ποτέ δεν πλέουν στην ίδια όχθη. Ο έρωτας έχει ιδανικό τον ίδιο τον εαυτό του. Το χρήμα δεν έχει καμία ηθική»: η «Έκλειψη» του ΄62 με τη Μόνικα Βίτι και τον Αλέν Ντελόν το αποδεικνύουν σπαρακτικά.

«Το αστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσα, είναι αυτό στο οποίο οφείλεται η θεματολογία που προτιμώ στις ταινίες μου» και η υποκρισία, οι δήθεν μοντέρνες αντιλήψεις του αστικού περιβάλλοντος πνίγουν όλους τους ήρωές του («Οι νικημένοι» ΄52, «Κόκκινη έρημος» ΄64).

«Η μπουρζουαζία στηρίζεται στα ψεύτικα συναισθήματα, δεν έχει δικά της γιατί δεν διαθέτει καρδιά και ψυχή» και «Η κυρία χωρίς τις καμέλιες» (΄53) και οι «Φίλες» (΄55) πάνω σε διήγημα του φίλου του συγγραφέα Τσέζαρε Παβέζε έρχονται να το επιβεβαιώσουν.

«Ο γυναικείος συναισθηματικός κόσμος είναι πολύ πιο βαθύς και σύνθετος και δεν αλλοιώνεται εύκολα όπως του άνδρα γι΄ αυτό και οι γυναίκες είναι πιο ενστικτώδεις, πιο ειλικρινείς»: η ιέρειά του, η Μόνικα Βίτι, αλλά και η Ζαν Μορό είναι δυο τρανταχτά παραδείγματα («Νύχτα», «Κόκκινη έρημος»).

«Τα τοπία έχουν σάρκα και οστά και “μιλούν” στους “νεκρούς χρόνους” των ταινιών μου, όταν οι ήρωες έχουν βουβαθεί συναισθηματικά»: σε αυτές τις λέξεις του χρωστάμε μερικά από τα μνημειώδη πλάνα ταινιών που έχουν γράψει ιστορία (το αιωρούμενο φύλο χαρτιού στην «Κόκκινη έρημο», την κινούμενη ομίχλη στην «Κραυγή»).

«Οι περισσότεροι σκηνοθέτες λένε ψέματα και εκφράζουν τον παραλογισμό που τυλίγει τον σημερινό κόσμο», φράσεις που βρίσκουν την πλήρη έκφρασή τους στο πρωτοποριακό και σήμερα «Μπλόου απ» (΄67) και στην επαναστατική «Κίνα» (΄71), που είναι, ουσιαστικά, υπέρ της «σκέψης του Μάο Τσετούνγκ»! «Ο ηθοποιός του κινηματογράφου πρέπει να δουλεύει όχι στο επίπεδο της ψυχολογίας, αλλά στο επίπεδο της φαντασίας» και όλοι οι ηθοποιοί του θυμίζουν ερμηνευτές του ιαπωνικού Καμπούκι και του θεάτρου Νο (ακόμα και ο Τζακ Νίκολσον στο «Επάγγελμα ρεπόρτερ»).

«Οι εικόνες είναι μια συναισθηματική και άμεση έκφραση κι όχι ένα νόημα και μόνο μέσα από αυτές μπορώ να εκφράσω την άποψή μου για τον καπιταλισμό και τη γενιά της αμφισβήτησης»- και αρχίζει η δική του αποτυχημένη περιπέτεια στις ΗΠΑ με το προφητικό «Ζαμπρίνσκι πόιντ» του ΄69 και το ανατρεπτικό «Επάγγελμα ρεπόρτερ» του ΄75 το οποίο έπεσε βαρύ στους Αμερικανούς και κανείς δεν κατάλαβε πως μετά την ευρωπαϊκή «απώλεια μνήμης», η οποία κυριάρχησε στις προηγούμενες ταινίες του, περνούσε με αυτές τις ταινίες στην «απώλεια συνείδησης» που μας έφερε στη σημερινή Αμερική του Μπους!

«Οι βιομηχανίες έχουν γδύσει τον ψυχικό κόσμο του ανθρώπου και σε λίγο θα του αφαιρέσουν κάθε συναίσθημα που θα γίνει είδος υπό εξαφάνιση» έλεγεμιλώντας μέσω της συζύγου του, λόγω παράλυσης- από την αναπηρική καρέκλα του κοντά στο τέλος…


Στυλίστας ταραγμένων ψυχών

Γεννημένος στη Φεράρα στις 29 Σεπτεμβρίου του 1912, ο Μικελάντζελο Αντονιόνι παρουσίασε την πρώτη μικρού μήκους ταινία του το 1943 (Gente del po). Έγινε ο υπ΄ αριθμόν ένας στυλίστας των ταραγμένων ψυχών του μεταπολεμικού δυτικού κόσμου και αυτός που εφάρμοσε την «αποστασιοποίηση» στον κινηματογράφο με τον πιο ποιητικό τρόπο (στυλιζαρισμένες ερμηνείες ηθοποιών, αφήγηση χωρίς δραματικές κορυφώσεις) και την περιπλάνηση των ηρώων του σε έναν κόσμο αποξένωσης και ιδεολογικής γύμνιας. Δεν κέρδισε Όσκαρ (έχασε το 1967 που ήταν υποψήφιος και πήρε τελικά το τιμητικό βραβείο για το σύνολο της καριέρας του το 1995), αλλά σάρωσε, επανειλημμένα, στα ευρωπαϊκά φεστιβάλ: Χρυσός Φοίνικας Φεστιβάλ Καννών ΄67 στο «Μπλόου απ», Αργυρό Λιοντάρι και Χρυσό Λιοντάρι στο Φεστιβάλ Βενετίας το ΄55 και το ΄64 για τις «Τέσσερις ερωμένες» και την «Κόκκινη έρημο», Χρυσή Άρκτος στο Φεστιβάλ Βερολίνου το ΄61 για τη «Νύχτα», Μεγάλο Ειδικό Βραβείο στο Φεστιβάλ Καννών το ΄60 για την «Περιπέτεια» και το ΄62 για την «Έκλειψη».


Χρώματα και σιωπή

Μετά την εμπορική αποτυχία των ταινιών του «Ζαμπρίνσκι πόιντ» και «Επάγγελμα ρεπόρτερ» του ΄75 ο Αντονιόνι επέστρεψε στην Ιταλία κι έκανε σχέδια, από τα οποία μόνο το ένα, την ταινία «Ταυτότητα μιας γυναίκας», πραγματοποίησε. Το 1985 παραλύει μερικώς από μια σφοδρή καρδιακή προσβολή. Το 1995 «σκηνοθετεί» με τη βοήθεια του Βιμ Βέντερς το «Πέρα από τα σύννεφα». Και ο maestro Αντονιόνι, ζει τα τελευταία 20 χρόνια της ζωής του στη «Σιωπή με τα χρώματα», όπως ήταν και ο τίτλος της έκθεσής του με έργα ζωγραφικής πριν από δύο χρόνια.