43 ακτινογραφίες στην ανθρώπινη ψυχή

Ο δημιουργός που βυθίστηκε στο ανθρώπινο υποσυνείδητο κι έφερε στο φως τις σκιές του, ο Σουηδός σκηνοθέτης Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, έφυγε στα 89 του
Είναι αμφίβολο αν μετά τον Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, τον σκηνοθέτη που στην τελευταία του μεγάλη συνέντευξη στη σουηδική τηλεόραση (αναδημοσιεύτηκε στο ένθετο «Πρόσωπα» των «ΝΕΩΝ», το 2000) είχε πει αποφθεγματικά «περιμένω με ενδιαφέρον τον θάνατό μου», θα σκάψει άλλος δημιουργός τόσο βαθιά στη ζωή, στον θάνατο, στην αναζήτηση και την άρνηση του Θεού, στην απόλυτη ερημιά της ύπαρξης και στον έρωτα ως μοναδική παρηγοριά του ανθρώπου. Και μόνο να νομίσεις ότι μπορείς σε μια σελίδα να σκιαγραφήσεις τη ζωή, το έργο, το εύρος, τον όγκο, τη φιλοσοφική και οντολογική διάσταση των δημιουργιών του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, για τον οποίο έχουν γραφτεί τόμοι επί τόμων, είναι αδιανόητο και ασεβές. Γιατί υπήρξε ο μέγιστος ψυχαναλυτής της ανθρώπινης συνείδησης στον παγκόσμιο κινηματογράφο με 43 ταινίες που έκαναν φύλλο και φτερό τον Φρόυντ και τον Γιουνγκ.

Γι΄ αυτό, ας σταθούμε σε «σπαράγματα» της αγωνίας του, του πανικού και της γνώσης του για τη μοναδική και ανυπέρβλητη ματαιότητα που αποτελεί η ανθρώπινη ζωή μέσα από δικά του αποφθέγματα, δένοντάς τα με τις ταινίες του.

«Η περιέργεια είναι θείο δώρο. Ήξερα πάντα πως αν θα σταματούσα να ξετρυπώνω πράγματα, θα πέθαινα στη στιγμή»

Γυναίκες, αυτές είναι η ζωή: Με πέντε επίσημους γάμους και άπειρες ερωτικές περιπέτειες, «έζησα μια ζωή παραδομένος στις υπέροχες “τυχαίες” γυναίκες της ζωής μου, που τους αφιερώνω όλη τη ζωή μου, αφού κάθε ταινία μου ήταν για μένα και μια νέα ερωτική σχέση με κάποια πρωταγωνίστρια». Και πιο περίτρανη απόδειξη των λόγων του αποτελούν οι ίδιες οι ταινίες του στις οποίες θριαμβεύει η γυναίκα ως μήτρα της ύπαρξης, δυνάστης, θύμα, εκτελεστής ανομολόγητων αμαρτιών που ο άντρας δεν τολμά ούτε καν να ομολογήσει- «Το λιμάνι των χαμένων γυναικών» (΄47), «Καλοκαίρι με τη Μόνικα» (΄52), «Όνειρα γυναικών» (΄55), «Χαμόγελα καλοκαιρινής νύχτας», (΄56), «Η πηγή των παρθένων» (΄60), «Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη» (΄61), «Όλες αυτές οι γυναίκες» (΄64), «Περσόνα» (΄66), «Η επαφή» (΄71), «Φθινοπωρινή σονάτα» (΄78).

Αποτυχημένος πατέρας: Πατέρας εννέα παιδιών που «προέκυψαν τυχαία, ποτέ δεν αισθάνθηκα πατέρας» ομολογούσε ο ίδιος χωρίς να ξέρει καν πόσα εγγόνια και δισέγγονα έχει. Άλλωστε, ο ίδιος ο ρόλος ελάχιστες φορές είναι ειδυλλιακός στις ταινίες του και τον στοιχειώνει σε πολλές απ΄ αυτές- «Άγριες φράουλες» (΄58), «Σιωπή» (΄63), «Το πάθος» (΄69), «Η ώρα του λύκου» (΄68). Αναζήτηση- τέλος του Θεού: Ο πατέρας του ήταν προτεστάντης πάστορας- και από τα «δεσμά της καταπίεσης και πως έχεις αμαρτήσει πριν καν γεννηθείς με τα οποία μεγάλωσα, προσπαθούσα μια ζωή να τα αποτινάξω από πάνω μου και από μέσα μου». Και οι πιο «αβάσταχτες» ταινίες του στηρίζονται πάνω σε αυτή τη θεματολογία- «Η νύχτα των σαλτιμπάγκων» (΄53), «Η έβδομη σφραγίδα» (΄57), «Άγριες φράουλες», «Το μάτι του διαβόλου» (΄60), «Σιωπή», (΄63), «Κραυγές και ψίθυροι» (΄72).

Απόλυτη μοναξιά: «Με την αγωνιώδη και συνεχή προσπάθειά μας για επικοινωνία, ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να δεχτούμε το φρικτό γεγονός της ολοκληρωτικής μας ερημιάς. Ψάχνουμε αδιάκοπα για καινούργια σχέδια, καινούργια σχήματα, καινούργια συστήματα για να μπορέσουμε να αποσοβήσουμε μερικά ή ολοκληρωτικά την επίγνωση της δικής μας μοναξιάς» γραφείο στην αυτοβιογραφία του «Μαγική κάμερα» το 1990 (κυκλοφορεί και στα ελληνικά). Λόγια που βρίσκουν έκφραση στις ταινίες του «Χειμερινό φως» (΄62), «Η ώρα του λύκου«» (΄67), «Η ντροπή» (΄68).

Άνθρωπος- Ιστορία: Απόλυτα ανθρωποκεντρικός δημιουργός ο Μπέργκμαν πίστευε ότι «η ανθρώπινη μοίρα είναι πάνω από κοινωνίες και συστήματα» και η μοναδική «πολιτική» του ταινία ήταν «Το αυγό του φιδιού» (1977), αλλά ο ίδιος πίστευε ότι «ο άνθρωπος υπάρχει ερήμην της Ιστορίας που κατασκευάζεται από τις κοινωνίες». Ύπαρξη- ανυπαρξία: «Ως άνθρωπος αισθανόμουν αποτυχημένος και μόνο μέσα από τη δουλειά μου κατάφερα να μη λέω ψέματα, να κοιτάζω τους άλλους στα μάτια, να μη ντρέπομαι»«Μουσική στα σκοτάδια» (΄47), «Πάθος και ηδονή» (΄49), «Έρωτες εφήβων» (΄50).

Ζωή- βάρος: «Πάντα η ζωή ήταν για μένα ένα μεγάλο βάρος και αν δεν έλεγχα τη χαοτική κατάσταση της πραγματικότητας και της προσωπικής μου ζωής μέσα από τη δημιουργία, θα είχα διαλυθεί» και πολλοί ήρωές του βρίσκουν “λύση” μέσω αυτών των διεξόδων- «Πρόσωπο με πρόσωπο» (΄76), «Οι άνθρωποι του Φάρο» (΄79), «Μετά την πρόβα» (΄84).


Στην άβυσσο της ανθρώπινης ψυχής

Γεννημένος στις 14 Ιουλίου 1918 στην Ουψάλα, ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης και σκηνοθέτησε πρώτα στο θέατροΣτρίντμπεργκ, Σαίξπηρ, Πιραντέλο, Καμί, Ανούιγ, Μπρεχτ, Τσέχωφ, αλλά και δικά του έργα. Όμως πολύ σύντομα, μεταπολεμικά, τον κέρδισε ο κινηματογράφος. Κύρια θέματα των ταινιών του ήταν η αδυναμία ουσιαστικής επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων, η αντιπαράθεση του ανθρώπου με τον εαυτό του και με τον Θεό, η αμφισβήτηση του τελευταίου, οι χαοτικές και αβυσσαλέες σχέσεις των δύο φύλων και η αναζήτηση του νοήματος της ζωής.

Το έργο του διακρίθηκε σε δύο περιόδους. Η πρώτη, επηρεασμένη από την αυστηρά λουθηριανή ανατροφή του και τη φιλοσοφική του παιδεία, ήταν στραμμένη προς την αναζήτηση και απόρριψη τελικά του Θεού («γεννήθηκα σε μια οικογένεια πάστορα κι εκεί γρήγορα μαθαίνει κανείς να βλέπει πίσω από τα παρασκήνια της ζωής και του θανάτου»). Η δεύτερη περίοδος, από 1960 και μετά, αποτελεί προέκταση της πρώτης και ξεκινά με την «τριλογία της σιωπής» («Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη», «Οι κοινωνούντες», «Σιωπή»), που επικεντρώνεται στην ψυχοσύνθεση της γυναίκας και στις ερωτικές σχέσεις των ανθρώπων ιδωμένες από την πλευρά των γυναικών.

Σε όλες τις φάσεις του έργου του αυτό που κυριαρχεί είναι η περίοδος των παιδικών του χρόνων. Και εύστοχα ο ίδιος είχε πει: «Τι σημαίνει να κάνεις ταινίες; Το γύρισμα μιας ταινίας σημαίνει να σκάψεις βαθιά στις ρίζες σου, να γυρίσεις πίσω στον κόσμο των παιδικών σου χρόνων».

Τιμημένος με τρία Όσκαρ («Η πηγή των παρθένων», «Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη», «Φάνυ και Αλέξανδρος»), ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν είχε κερδίσει βραβείο κωμωδίας, ειδικό βραβείο και σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ των Καννών 1956, 1957, 1958 («Χαμόγελο καλοκαιρινής νύχτας», «Η έβδομη σφραγίδα», «Στο κατώφλι της ζωής»)

και ειδικό βραβείο στο Φεστιβάλ Βενετίας το 1959 («Ο άνθρωπος με το διπλό πρόσωπο»).


Αυτοκτονία – λύτρωση

«Αν το πνεύμα μου είναι αναγκασμένο να ζει σ΄ ένα σάπιο κορμί» είχε πει ο Μπέργκμαν στην τελευταία του συνέντευξη, «τότε ελπίζω να έχω τα συγκαλά μου για να πάρω τις αποφάσεις μου και να αυτοκτονήσω, βρίσκω πως κάτι τέτοιο θα είναι το πιο φυσιολογικό φινάλε της ζωής μου». Τάση που εκφράζεται και στις ταινίες του «Στο κατώφλι της ζωής» (΄58), «Ο άνθρωπος με το διπλό πρόσωπο» (΄59), «Οι τιποτένιοι» (΄69).