Λογοτεχνική διπλωματία

Η Αυτοκρατορία αντεπιτίθεται! Και επιστρατεύει τη λογοτεχνία! Αξιοποιώντας τα 70 χρόνια της πείρας του, το Βρετανικό Συμβούλιο ανανεώνει την έννοια της (μετά αποικιακής) πολιτιστικής διπλωματίας ποντάροντας όχι πια στον κινηματογράφο, τη μουσική ή τις εκθέσεις όπως τα «αδέλφια» του, Γαλλικό Ινστιτούτο, Ιταλικό, ή Γερμανικό Γκαίτε, αλλά σε μια τέχνη λιγότερο λαϊκή και πιο άμεσα «ιδεολογική»: τη γραφή. Λογοτεχνικά φεστιβάλ, εργαστήρια δημιουργικής γραφής, υποτροφίες σε συγγραφείς και επιχορηγούμενες περιοδείες (τους), ραδιοφωνικές εκπομπές για βιβλία- όλα ενορχηστρώνονται ιδιοφυώς στην προσπάθεια να διαδοθεί η αγγλική κουλτούρα και να μεταστραφεί η δύσπιστη κοινή γνώμη ιδίως στις χώρες όπου κυριαρχεί η άγνοια ή η αμφισβήτηση της Βρετανίας. Έτσι, αν μετά το 1989 ο πρώτος «πελάτης» ήταν οι πρώην Λαϊκές Δημοκρατίες, σήμερα το Βρετανικό Συμβούλιο μετακινεί τα κονδύλιά του προς Ανατολάς. Και κατευθύνει τα ελκυστικά προγράμματά του έξω από την Κοινοπολιτεία, προς την Κεντρική και Νότια Ρωσία, προς τις χώρες της Άπω Ανατολής ή την Κίνα, αλλά (τώρα ιδίως, που η γλώσσα των όπλων αποδείχθηκε αναποτελεσματική) και προς τα αραβικά κράτη… για την πρόληψη τυχόν τρομοκρατικών ενεργειών. Στόχος ομολογημένος: ένας υγιής και γόνιμος διάλογος με κοινό κώδικα την αγγλική γλώσσα. Στόχος ανομολόγητος: νέα ερείσματα για τη διεύρυνση της σφαίρας επιρροής της Βρετανίας. Ας μην είμαστε αφελείς ούτε όμως και στενόμυαλοι. Όλη αυτή η επιχείρηση, έτσι όπως αναπτύσσεται με σεβασμό στις πάσης φύσεως διαφορές, έχει πολλά θετικά. Φωτεινό παράδειγμα τα περίφημα- και πολλαπλώς δραστικά- επιμορφωτικά Σεμινάρια του Κέμπριτζ, εργαστήρια πνευματικών ζυμώσεων (think tanks) με καύσιμο την σύγχρονη αγγλική λογοτεχνία, που συμπλήρωσαν τα 30στά τους γενέθλια. Φέτος (7-13 Ιουλίου) συμμετείχαμε 46 ποιητές, πεζογράφοι, σεναρίστες, μεταφραστές, καθηγητές Λογοτεχνίας, παραγωγοί λογοτεχνικών εκδηλώσεων και δημοσιογράφοι- υπεύθυνοι λογοτεχνικών σελίδων, από 36 χώρες (η αφεντιά μου από την Ελλάδα και ο ποιητής- πανεπιστημιακός Στέφανος Στεφανίδης από την Κύπρο), που συναντήσαμε 15 Άγγλους συγγραφείς καθώς και εκπροσώπους της αγοράς. Ένα πραγματικό σχολείο δημόσιου διαλόγου και ιδεών, όπου με εντυπωσίασε το ταλέντο στην παρωδία και η θεατρικότητα των Άγγλων λογοτεχνών. Σατίριζαν καίρια τα ιερά τους τέρατα με πρώτον τον Έλιοτ, π.χ. ο Μάρτιν Ρόσον σε «γκράφικ νόβελ» (φανταστείτε ανάλογη ιεροσυλία με τον Σεφέρη), και «έπαιζαν» τα ποιήματα ή τα διηγήματά τους! Πώς να μην πέσουν τα τείχη;

«Με απασχολεί το πώς ξανακτίζεις τον εαυτό σου, πώς (ανα)κατασκευάζεις μια ταυτότητα», σημείωσε η Τζάκι Κέι δίνοντας το στίγμα της εποχής μας. Κόρη Νιγηριανού και Σκωτσέζας, υιοθετημένη από λευκούς γονείς, μεγαλωμένη στη Γλασκώβη, αυτή η εξαιρετικά ταλαντούχα 45άρα, άγνωστη στην Ελλάδα, ξεχώρισε με την τρυφερή και συνάμα θηριώδη γραφή της σε ποιήματα ή διηγήματα που προκαλούν τα κοινωνικά, ηθικά, σεξουαλικά, φυλετικά ταμπού. Οι ιστορίες της, με ήρωες συχνά αμφιφυλόφιλους, που κινούνται στο μεταίχμιο του πραγματικού και του αλλόκοτου, του κανονικού και του εξαιρετικού, του συγκεκριμένου και του απροσδιόριστου, καθρεφτίζουν σε βάθος τον σημερινό ρευστό κόσμο.

Και τα «Τrumpet», «Why don΄t you stop talking», «Wish Ι was here», είναι από τα βιβλία που θα άξιζε να μεταφραστούν.

Πώς διαγράφεται λοιπόν το μέλλον στον χώρο της λογοτεχνίας; Τουλάχιστον στον αγγλοσαξονικό κόσμο οι συγγραφείς- ακόμα και οι μη εμπορικοί, ακόμα και οι «δύσκολοι» ή οι περιθωριακοί- φαίνεται να εξελίσσονται σε performers. Δίνουν τακτικά «παραστάσεις» των 90΄ με «αναγνώσεις» από τα βιβλία τους και ολίγον από διάλογο, εξασφαλίζοντας έτσι ένα διόλου ευκαταφρόνητο εισόδημα και διεύρυνση των πωλήσεών τους. Χωρίς καθόλου να εκχυδαΐζουν την τέχνη τους, την απελευθερώνουν από ό,τι δημιουργεί δέος και τους απομονώνει. «Κάνουμε ό,τι πρέπει προκειμένου να γράφουμε αυτά που θέλουμε», μας έλεγε η ιδιόρρυθμη Α. Λ. Κένεντι. Σε αυτό το τοπίο αναδύεται ξανά η ποίηση (κάποιοι ποιητές τη συνοδεύουν με κιθάρα), ενώ η ευθυμογραφία υποχωρεί καθώς την οικειοποιείται η τηλεόραση. Παράλληλα εξελίσσεται η μείξη των λογοτεχνικών ειδών και ανατέλλουν οι «δραματικές αναμνήσεις» (misery memoirs)- δακρύβρεκτες μαρτυρίες με μυθιστορηματικό περιτύλιγμα και απαραίτητο συστατικό τη μετάνοια- που σαρώνουν στις πωλήσεις. Η αγορά φυσικά δεν συγκινείται, αντίθετα «παίζει» όλο και πιο σκληρά πιέζοντας τους συγγραφείς, όπως σημείωνε ο Στίβεν Πέιτζ του οίκου Faber, «να μας δώσουν κάτι που δεν ξέρουμε ότι το χρειαζόμαστε». Ο τρόπος που βγαίνουν τα βιβλία δεν θα αλλάξει στο άμεσο μέλλον, είπε, και τα ψηφιακά βιβλία (e-books) δεν θα είναι απειλή αλλά διέξοδος για τους παλιούς τίτλους που θα επιβιώνουν σε CD. Θα αλλάξει όμως ο τρόπος συμπεριφοράς των καταναλωτών. Ίσως γι΄ αυτό η νέα τάση στο (ξένο) εκδοτικό μάρκετινγκ είναι τα γεύματα με τους μπλόγκερ, οι οποίοι πλέον αντιμετωπίζονται ως εναλλακτικοί κριτικοί. Μην αυταπατάστε, κατέληξε ο Πέιτζ, η μαστοριά του συγγραφέα δεν έχει πια ρόλο μεταβλητής στην εξίσωση της εμπορικής επιτυχίας. Παρ΄ όλα αυτά, η ποιότητα θα αντέξει.

Διότι τη στηρίζουν τα παράλληλα εξωεμπορικά κυκλώματα αναγνωστών που όλο και πολλαπλασιάζονται: οι book-crossers, οι λέσχες ανάγνωσης, οι διαδικτυακοί αγοραστές, τα ηλεκτρονικά περιοδικά, οι bloggers… Καλώς ήλθατε στο αύριο!