Στοίχημα στην Οξφόρδη

Μπρασσένς,Φερρέ,Μπρελ- Θεοδωράκης,Χατζιδάκις,Σαββόπουλος. Το στυλ τους, διαφορετικό, όμως τους ενώνει η συζήτηση η οποία αντιμετωπίζει το λαϊκό τραγούδι ως Ποίηση και τον λαϊκό μουσικό ως Δημιουργό. Τους ενώνει πλέον και ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε στα αγγλικά με συγγραφέα τον 34χρονο Δημήτρη Παπανικολάου, διδάκτορα του λονδρέζικου UCL και λέκτορα στο Τμήμα Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας της Οξφόρδης. Είναι το Singing Ρoets («Ποιητές που τραγουδούν» αλλά και «Τραγουδώντας τους ποιητές»), Literature and popular music in France and Greece, εκδ. Legenda, σελ. 178, μια ερεθιστική και προκλητική μελέτη που παρακολουθεί από συγκριτική σκοπιά την παράλληλη πολιτισμική διαδικασία στη Γαλλία και στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1945-75. Μετά τον πόλεμο, επισημαίνει ο Παπανικολάου, η λογοτεχνία αρχίζει να προσφέρει τα αισθητικά κριτήρια, το πολιτισμικό κύρος και τη θεσμική βάση σ΄ αυτό που φιλοδόξησε να συγκροτήσει μια υψηλότερη μορφή λαϊκού τραγουδιού- «high popular music» για τον συγγραφέα, «έντεχνη λαϊκή μουσική» στην ελληνική εκδοχή της. Γιατί συνέβη αυτό; Τι σήμαινε; Πώς εξελίχτηκε; Πώς επηρέασε γενικότερα το σύστημα της κουλτούρας; Αυτά τον ενδιαφέρουν καθώς παρατηρεί τον Μπρασσένς να εξελίσσεται σε σύμβολο «Γαλλισμού», τους στίχους του Φερρέ να γίνονται βιβλίο και τον Μίκη, λίγο αργότερα, να κερδίζει με τον «Επιτάφιο» μια γενική αποδοχή τόσο σε καλλιτεχνικό όσο και σε κοινωνικό- ταξικό επίπεδο. Το πνευματικό- αισθητικό και το πολιτικό συνδέονται πια με το εθνικό, οπότε, τονίζει ο Παπανικολάου, το πρότυπο των «ποιητών που τραγουδούν» δημιουργεί σταδιακά έναν κανόνα βάσει του οποίου αναδιαρθρώνεται το (τότε) παρόν της μουσικής, αλλά δημιουργεί και τους όρους για να κριθεί διαφορετικά το παρελθόν. Στην Ελλάδα λ.χ. «δημιουργούνται» οι αυθεντικοί πρόγονοι του «έντεχνου» από τη στιγμή που το ρεμπέτικο αρχίζει να συζητιέται με όρους ιδεολογικο-αισθητικούς. Μην ξεχνάμε εδώ και την καθοριστική παρέμβαση του Χατζιδάκι (από το 1949) αλλά ούτε και το «Σχέδιο για την αναδιοργάνωση της ελληνικής μουσικής» που δημοσίευσε ως μανιφέστο ο Θεοδωράκης, στο περιοδικό «Κριτική» των Αναγνωστάκηδων το 1960… Έτσι, οι «ποιητές που τραγουδούν» θα γίνουν αξία και θα καταλήξουν να οργανώσουν το πεδίο όχι μόνο της έντεχνης λαϊκής μουσικής αλλά γενικότερα της λαϊκής κουλτούρας. Ο Παπανικολάου θα καταδείξει τη διασταύρωσή τους με τις εθνικές αναπαραστάσεις και στο τέλος θα φωτίσει το «λογοτεχνικό τραγούδι» ως καθρέφτη της εθνικής ψυχής. Μόνο που ο καθρέφτης είναι καμιά φορά παραμορφωτικός…

Υπάρχει ένα σχόλιο σ΄ ετούτο το βιβλίο που δεν είμαστε αρκετά έτοιμοι να το αποδεχτούμε στην Ελλάδα. Ο Παπανικολάου καταδεικνύει πώς η αγορά αντί να απορρίψει τους κουλτουριάρηδες τραγουδοποιούς (που την αμφισβητούσαν), συμμάχησε μαζί τους. Η κασετίνα λ.χ. με τα «άπαντα» του Μπρασσένς ήταν καινοτομία για την εποχή και έγινε ανάρπαστη. Το νέο ρεύμα- ύφος- στυλ μπορούσε να φέρει στο προσκήνιο νέους καταναλωτές! Από αυτή τη σκοπιά προσεγγίζει ο συγγραφέας την περίπτωση του Αλέκου Πατσιφά που με μια στρατηγική εμπορική κίνηση δημιουργεί τη δισκογραφική Lyra και προωθεί το Νέο Κύμα για να καλύψει τον χώρο της ποιητικής μπαλάντας, δίπλα αλλά και σε αντιδιαστολή με τον «εθνικό» Θεοδωράκη.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Διονύσης Σαββόπουλος εξελίσσεται σε κεντρική μορφή- τότε ακόμα δεν υπάρχει ο Ντύλαν στον ορίζοντά του, μας επισημαίνει ο συγγραφέας. Ο Σαββόπουλος θα τραβήξει λοιπόν το μοντέλο Μπρασσένς στα άκρα του και ταυτόχρονα θα το υπονομεύσει. Θα παντρέψει τον πολιτικό ακτιβισμό με τη γιορτή, θα «καταπιεί» το πρότυπο του «ποιητή που τραγουδάει», αποδομώντας τις αφηγήσεις του και θα αμφισβητήσει την πρωτοκαθεδρία του «υψηλού λαϊκού» κανόνα όσο και τις ιδεολογικές του προϋποθέσεις της πολιτικής στράτευσης. Ο Παπανικολάου αναλύει 24 τραγούδια του δημοσιεύοντας τους στίχους τους στα ελληνικά και αγγλικά, διακρίνει την αντι-κουλτούρα που αγκαλιάζει ο Σαββόπουλος από την υπο-κουλτούρα που λειτουργεί σαν καταγωγικός της μύθος και επεκτείνει την ανάλυσή του σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο επιστρατεύοντας «κλειδιά» από τον Λακάν ή τον Ζίζεκ μέχρι κι από την ταινία «Μπραζίλ»!

Το στοίχημα του Δημήτρη Παπανικολάου είναι να φέρει τις πολιτισμικές σπουδές ως επιστημονικό κλάδο και ως μεθοδολογία κοντά στη φιλολογική κριτική και στη θεωρία της λογοτεχνίας. Αυτό είναι πια το μυστικό της επιβίωσης των νεοελληνικών σπουδών στα περισσότερα ξένα πανεπιστήμια, και το βιβλίο του είναι μια πολύ πετυχημένη εφαρμογή αυτής της ιδέας, την οποία ακολουθεί και στη διδασκαλία του. Στο Singing Ρoets δεν θα βρει λοιπόν κανείς τον Ξαρχάκο ή τον Μαρκόπουλο, όπως δεν θα βρει και μια εξαντλητική συστηματική αντιδιαστολή των γαλλικών και ελληνικών πραγμάτων. Θα βρει όμως ενδιαφέρουσες (ακόμα και για τους παντογνώστες Έλληνες) αναλύσεις που φωτίζουν η μία την άλλη, θα βρει την ιδέα της πολιτισμικής πλαισίωσης του «λογοτεχνικού» και του «μουσικού», και θα κατανοήσει πόσο σημαντικό είναι να ερμηνεύεται ένα καλλιτεχνικό φαινόμενο με βάση τα συμφραζόμενά του. Με κάτι τέτοια και όχι με προπαγανδιστικά λιβανιστήρια, ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός καταξιώνεται στη διεθνή συνείδηση πολύ πιο αποτελεσματικά.