Υπερκείμενη νομιμοποίηση

Αυτό το ευρύτερο γεωπολιτικόιδεολογικό πλαίσιο λειτουργούσε ως υπερκείμενη νομιμοποίηση , η οποία συνένωνε το εθνικό με το υπερεθνικό, το παρόν με το μέλλον, την πραγματικότητα με το όραμα, μετατρέποντας την αναποτελεσματικότητα του σήμερα σε προσδοκία του αύριο. Το γεωπολιτικό- ιδεολογικό πλαίσιο της ολοκλήρωσης πέρασε διάφορα στάδια. Η ΕΟΚ των μεταπολεμικών δεκαετιών 1960 και 1970 αναπτύχθηκε υπό τη σκιά των ΗΠΑ και ήταν πρωτίστως ψυχροπολεμικά «δυτική», γεγονός που δεν άρεσε βεβαίως καθόλου στην Αριστερά. Η Ε.Ε.

των δεκαετιών 1980 και 1990 ήταν πρωτίστως δημοκρατική και κοινωνική, «μοντέλο» που υποσχόταν τη διατήρηση της ισορροπίας ανάπτυξης και δικαιοσύνης. Ως τέτοια, άρεσε πια περισσότερο στην Αριστερά παρά στη Δεξιά. Εξακολουθούσε να είναι Δύση, αλλά μια Δύση νικήτρια, που θα διέδιδε τον δημοκρατικό καπιταλισμό και τα ανθρώπινα δικαιώματα στους «υπόλοιπους» του Κόσμου.

ΗΠΑ και Ευρώπη έμοιαζαν να κινούνται στο ίδιο μήκος κύματος, αν και η πρώτη σημείωνε μια εκρηκτική μετάβαση στην ψηφιακή νέα οικονομία.

Σήμερα; Το πρόβλημα σήμερα είναι ότι έχει μπει σε κρίση αυτή η υπερκείμενη νομιμοποίηση, αφήνοντας ξέσκεπη την υποκείμενη πραγματικότητα. Γιατί;

Πρώτον, γιατί η Ε.Ε. απέκτησε «υλικότητα». Οι Ευρωπαίοι πολίτες την έπιασαν στα χέρια τους με το ευρώ και το διαβατήριο. Είναι φυσικό όμως η «υπαρκτή» Ε.Ε. να αυξάνει τις απαιτήσεις αποτελεσματικότητας σε σχέση με την «ιδεατή» Ευρώπη του χθες. Και είναι αναμενόμενο να ενισχύει την αποξένωση όταν δεν ανταποκρίνεται σε αυτές.

Δεύτερον, γιατί η Ευρώπη δεν απέκτησε την αναγκαία διακριτότητα από την παγκοσμιοποίηση, ούτε στην πράξη ούτε στη θεωρία. Η «προστιθέμενη αξία» που έδωσε σε κάθε εθνικό κράτος προκειμένου να «προστατευτεί» από τις ανεξέλεγκτες δυνάμεις της παγκοσμιοποίησης, είναι ακόμα κάτω από τις προσδοκίες. Η στρατηγική της Λισαβώνας για την αναβάθμιση του «ευρωπαϊκού μοντέλου» έμεινε εν πολλοίς στα χαρτιά. Τρίτον και βασικότερον, γιατί η (αναμενόμενη) αποτυχία της αμερικανικής υπερδύναμης να γίνει θεμέλιο και ηγεμόνας της παγκοσμιοποίησης άνοιξε το δραματικό ερώτημα τι είδους θα είναι η μετα-ηγεμονική διεθνής τάξη πραγμάτων. Ποια μορφή διακυβέρνησης της παγκοσμιοποίησης θα επικρατήσει; Ποιοι συσχετισμοί δυνάμεων και ποιες συμμαχίες θα κυριαρχήσουν στον ορατό 21ο αιώνα; Τα ζωτικά αυτά ερωτήματα, ερχόμενα στην επικαιρότητα, προκάλεσαν στρατηγικές πλέον αποκλίσεις μεταξύ των ισχυρών χωρών της Ευρώπης ως προς τη θεώρηση της παγκοσμιοποίησης και του ρόλου της Ε.Ε. σε αυτήν. Αποκλίσεις παραλυτικές, γιατί βασίζονται σε «βιωματικά» στοιχεία της εθνικής γεωπολιτικής και κουλτούρας. Διάψευση της αμερικανικής ηγεμονίας και κρίση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι όψεις του ίδιου νομίσματος.

Νέος ευρωπαϊσμός
Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η ασυνέχεια μεταξύ του παλαιού και του νέου ευρωπαϊσμού τον οποίο χρειαζόμαστε. Και οι δύο αποτελούν ουτοπίες με την κυριολεκτική έννοια του όρου. Αναπτύσσονται στους μη τόπους μεταξύ του εθνικού και του υπερεθνικού, ποντάρουν στην ιστορική κίνηση που υπερβαίνει την (βεστφαλιανή) αντίληψη της κυριαρχίας. Ο παλαιός ευρωπαϊσμός αναπτύχθηκε σε μια δεδομένη για την Ευρώπη διεθνή τάξη πραγμάτων και στη βάση μιας συμπαγούς αντίληψης της Δύσης. Για τον νέο ευρωπαϊσμό που χρειαζόμαστε, η μορφή διακυβέρνησης της παγκοσμιοποίησης είναι το ζητούμενο, καθώς η διεθνής κατάσταση έχει εισέλθει σε μια μεταηγεμονική περίοδο. Για τον ίδιο λόγο, η Δύση εκφράζει πλέον μια αρκετά χαλαρή έννοια. Με αυτή την έννοια ο νέος ευρωπαϊσμός έχει ως πολιτικά αφετηριακό και θεωρητικά συντακτικό στοιχείο τη δημοκρατική διακυβέρνηση της παγκοσμιοποίησης. Οι τόποι του είναι εκεί όπου επικαλύπτονται το εθνικό, το παγκόσμιο και το ευρωπαϊκό. Μόνο σε αυτούς τους τόπους μπορεί να συγκροτηθεί ο «σκληρός πυρήνας» της Ευρώπης.

Ο Γιάννης Βούλγαρης διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου