Έρωτας στα πέτρινα χρόνια

Γράμματα που διαβάζονται σαν διηγήματα. Γραμμένα μέσα στο μαύρο μετεμφυλιακό κλίμα των φυλακών του ΄50 και όμως γεμάτα φως, ξέχειλα από τρυφερότητα και κέφι. Με πρωταγωνιστές δύο ανθρώπους που ζούσαν τη βία και περίμεναν τον θάνατο, αλλά αντάλλασσαν γλυκόλογα στα γαλλικά και συμπεριφέρονταν σαν ερωτευμένοι έφηβοι. Νίκος και Έλλη. Ο «γκρινιάρης» και η «γατούλα». Ο Μπελογιάννης και η Παππά. Δύο αγωνιστές της Αριστεράς που παγιδεύτηκαν σε μια στημένη δίκη για κατασκοπεία.

Η πιο ρομαντική ιστορία, που απευθυνόταν σε ένα παιδί. Το παιδί τους. Για να τη διαβάσει έπειτα από χρόνια, στα 16 του, και να γνωρίσει όχι τόσο τις πολιτικές υποθήκες όσο την καρδιά του πατέρα του, του «ανθρώπου με το γαρύφαλλο» που εκτελέστηκε το 1952. Μόλις ο μικρός Νίκος είχε γίνει επτά μηνών… Είναι τα Γράμματα στο γιο μου. Φυλακές Κάστορος-Αβέρωφ-Καλλιθέας 1955-1962 της Έλλης Παππά (Εκδ. Άγρα), που μόλις κυκλοφόρησαν αυτονομημένα, 30 χρόνια μετά τη δημοσιοποίησή τους στην Εντολή της (αδελφής της) Διδώς Σωτηρίου. Για τον σημερινό αναγνώστη που ξέχασε ή δεν έμαθε ποτέ, αυτές οι 85 σελίδες είναι ένα σπονδυλωτό αφήγημα σε δύο μέρη, χωρίς φλυαρίες. Η αυτοβιογραφία μίας σχέσης έρωτα και επανάστασης, την οποία έγραψε στα 35-40 της μια αμετανόητη μαρξίστρια προς έναν μελλοντικό έφηβο, για να του μεταδώσει τη φλόγα. Αυτή η φλόγα, του σώματος και του πνεύματος, των αισθημάτων και της λογικής, της ζωής και της πολιτικής, της δράσης και της συνείδησης, καίει ακόμα.

«Ήταν τόσο έντονη η ζωή μας, που έκανε για χρόνια ολόκληρα», λέει η Έλλη Παππά και είναι αλήθεια. Το βιβλίο αρχίζει να γράφεται το 1955, αλλά ανοίγει όταν τη φέρνουν στα μπουντρούμια της Ασφάλειας, παραμονές Χριστουγέννων του 1950.

Είναι έγκυος και ξέρει ότι κάπου εκεί, στην απομόνωση, βρίσκεται και ο άντρας της ζωής της, ο Νίκος Μπελογιάννης. Και τότε αρχίζει το παιχνίδι των μηνυμάτων. Επί επτά μήνες γράφουν συνθηματικά στους τοίχους, στα γαλλικά συνήθως, για να ειδοποιήσουν ο ένας τον άλλον ότι κάπου έκρυψαν ένα σημείωμα. Γραμμένο σε κουρελόχαρτο, με σπίρτο καμένο στην κάφτρα του τσιγάρου, δυο ή τρεις φορές τη μέρα. Κι έπειτα καταστρέφουν τα «πειστήρια», αφού πρώτα τα απομνημονεύσουν. «Γράφαμε όλες τις εντυπώσεις της ημέρας, τραγουδούσαμε την αγάπη μας και κάπου κάπου μαλώναμε και λίγο». Ο αναγνώστης θα διαβάσει λοιπόν τα κάλαντα που παρέφθειραν, τα τραγουδάκια σε ρίμα που συμπλήρωναν εναλλάξ, μία σκηνή με το επισκεπτήριο της μάνας του που δεν του ζήτησε να υπογράψει δήλωση για να σωθεί, τις πνευματικές ανησυχίες τουςνα τους επιτρέψουν βιβλία, να καταγράψουν τις απόψεις τους… Και θα παρακολουθήσει τα σχέδιά τους για μια «Ιστορία της ελληνικής σκέψης», τα δώρα που αντάλλαξαν- μια μπανέλα από πουκάμισο για να λιμάρει τα νύχια της και τρία κοκοράκια από χρυσόχαρτο σοκολάτας, η μελλοντική τους οικογένεια- αλλά και τα επεισόδια του τσακωμού τους! Ανάμεσα σε δύο ανακρίσεις, πέφτουν στο τραπέζι οι παλιοί δεσμοί, εκείνη θυμωμένη του κόβει το «μου» από την προσφώνηση «Νίκο μου», εκείνος εξομολογείται «θυμώνω εύκολα, ξεσπώ πολύ βίαια, λέω λόγια του τόπου μου», οι εξηγήσεις εκατέρωθεν συνεχίζονται μέχρι που ο έρωτας θριαμβεύει ξανά και ανταμείβονται με κλεφτά φιλιά όταν πιάνουν οι ζέστες και κάποιος φρουρός αφήνει για λίγο τα κελιά τους ανοιχτά… Υπέροχο. Το δεύτερο μέρος, όμως, δεν είναι τόσο ανάλαφρο. Πιο πολιτικό, πιο οδυνηρό. Γράφεται έξι χρόνια αργότερα, κόβεται από τη συγκίνηση και ολοκληρώνεται το 1962.

Αισθάνεται κανείς το βρώμικο παιχνίδι των πολιτικών συμφερόντων, τον εγκλωβισμό του Πλαστήρα, τη στρατηγική του ΚΚΕ, τα διλήμματα που πίεζαν τις αδύναμες συνειδήσεις… Η «δράση» εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια της πρώτης και της δεύτερης δίκης, οπότε δεν ανταλλάσσουν ούτε φιλί και στο προαύλιο των φυλακών Καλλιθέας, όπου αγκαλιάζονται καθημερινά, παίζουν μπάλα, φτιάχνουν σταυρόλεξα, συντηρούν τις ελπίδες τους, μέχρι που έρχεται η ώρα της εκτέλεσης. Και εδώ είναι που η μάνα αναγκάζεται να εξηγήσει γιατί επιθυμούσε να πεθάνει κι εκείνη· πώς κατάφερε να αντέξει για χάρη του γιου τους.

Ο νεαρός Νίκος Μπελογιάννης ήταν πάλι μόνος όταν διάβασε αυτά τα γράμματα στα 16 του. Διότι η μάνα του δεν πρόλαβε να γευτεί ελευθερία έπειτα από 13 χρόνια φυλάκισης και βρέθηκε ξανά εξόριστη από τη χούντα στη Γυάρο. Καλά λένε ότι ο ελληνικός Εμφύλιος έληξε μόλις με τη Μεταπολίτευση… Σήμερα η Έλλη Παππά είναι πολύ καταπονημένη.

Μέχρι χθες, όμως, παρέμενε δυναμική, με τη σπίθα στο μάτι, κι έγραφε πολιτικές μελέτες. Σε αντισταλινικό πάντα πνεύμα. Τον περασμένο χειμώνα κυκλοφόρησαν και οι Μικρογραφίες της (ΕΛΙΑ), τα 10 εικονογραφημένα παραμυθάκια μινιατούρες που έφτιαχνε στη φυλακή το 1957-8 για τον γιο της. Αυτές συμπληρώνει τούτο εδώ το βιβλίο-κατάθεση ψυχής, πολύτιμο και ως ιστορικό τεκμήριο, αφού δεν υπάρχει πια η αλληλογραφία της με τον Μπελογιάννη κι έχουν εξαντληθεί τα λογοτεχνήματα-μαρτυρίες της από τα πέτρινα χρόνια. Διαβάζεται απνευστί.