Ένα διόλου φανταστικό «φανταστικό μουσείο»

ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΠΡΟΤΙΜΩ ΝΑ ΑΠΟΔΙΔΩ
ΤΟΝ ΟΡΟ ΩΣ «ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ».
Η ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΕΝΟΣ «ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟΥ»
ΟΡΙΖΟΝΤΑ ΣΤΟΝ ΟΠΟΙΟΝ
ΕΓΓΡΑΦΕΤΑΙ Η ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΜΙΑΣ
ΟΛΟΚΛΗΡΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΝΟΜΙΖΩ ΟΤΙ
ΤΑΙΡΙΑΖΕΙ ΑΠΟΛΥΤΑ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΛΗΨΗ
ΤΟΥ ΜΑΛΡΩ ΠΕΡΙ ΜΟΥΣΕΙΟΥ
Για την ιστορία αναφέρω ότι η Οντέτ Βαρών Βασσάρ επέλεξε τον όρο «Φανταστικό» όταν μετέφρασε πριν από χρόνια το «Με την Υπογραφή Μαλρώ» του Ζαν Φρανσουά Λυοτάρ (Εκδόσεις Καστανιώτη). Το επιχείρημά της τότε ήταν ότι η ίδια η σκέψη του Μαλρώ «κλωτσάει» στη χρήση τόσο μοντέρνας ορολογίας, όσο κατά τη γνώμη της είναι το «φαντασιακό».

Το 1997, όταν το Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών μού ζήτησε να γράψω ένα δοκίμιο για τον Αντρέ Μαλρώ, επί τη ευκαιρία των είκοσι χρόνων από τον θάνατό του και τη μεταφορά των οστών του στο Πάνθεον, δεν δίστασα ούτε στιγμή. Στο βιβλίο που φέρει τον τίτλο «Οι Μεταμορφώσεις της κρυφής Ελλάδας» (Εκδόσεις Ωκεανίδα) το μουσείο που συνέλαβε ο Αντρέ Μαλρώ αναφέρεται ως «φαντασιακό». Δεν χρειάζεται νομίζω να διευκρινίσω ότι η βασική μου αντίρρηση ως προς την επιλογή του όρου είναι ότι το «φανταστικό» στα ελληνικά παραπέμπει σε κάτι το οποίο είναι ανύπαρκτο. Το αναφέρει εξάλλου και ο Ντένης Ζαχαρόπουλος στον πρόλογο της παρούσας έκδοσης: «Σε καμία περίπτωση ο όρος στα γαλλικά δεν εννοεί μια χιμαιρική κατασκευή ή ένα προϊόν της φαντασίας, κάτι το μυθικό ή το ονειρικό, όπως τα τέρατα και οι νεράιδες». Ούτε ο ίδιος, ούτε ο μεταφραστής όμως εξηγούν την επιλογή του όρου.

Όντως το Μουσείο του Μαλρώ δεν είναι ούτε προϊόν της φαντασίας, και σίγουρα δεν είναι ανύπαρκτο. Μπορεί να είναι «χωρίς τοίχους»- έτσι το μετέφρασαν στα αγγλικά- μπορεί να περιφέρεται στην οθόνη της φαντασίας όπως τα είδωλα της πραγματικότητας στα τοιχώματα του πλατωνικού σπηλαίου, όμως και υπαρκτό είναι και απτό στον τρόπο με τον οποίο η κάθε εποχή αντιλαμβάνεται την τέχνη.

Κατ΄ αρχάς το «Μουσείο» του Μαλρώ περιγράφει μια ολόκληρη αντίληψη για την τέχνη, αυτή που διαμορφώθηκε με τη δημιουργία των μεγάλων μουσείων. «Αντίληψη» και όχι θεωρία. Ο Μαλρώ μπορεί να έγραψε ορισμένα από τα σημαντικότερα έργα για την τέχνη τον εικοστό αιώνα,

Αndre Μalraux

ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

ΜΤΦ. ΝΙΚΟΣ ΗΛΙΑΔΗΣ, ΕΠΙΜ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΕΚΔ. ΠΛΕΘΡΟΝ, 2007 ΣΕΛ. 232, ΤΙΜΗ: 18 ευρώ

όπως «Οι φωνές της σιωπής» ή «Οι μεταμορφώσεις των θεών», όμως ούτε θεωρητικός υπήρξε, ούτε ιστορικός.

Στο Μουσείο μπαίνει με την απλόχερη γενναιοδωρία του μεγάλου αφηγητή. Διψασμένος για μεγάλες ιστορίες, όταν μιλάει για την τέχνη είναι σαν να ξετυλίγει μπροστά στα μάτια σου το έπος της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Μαλρώ δεν ξεχνάει ούτε στιγμή πως είναι μυθιστοριογράφος.

Έργα τέχνης
«Ένας ρομανικός εσταυρωμένος αρχικά δεν ήταν γλυπτό, η Παναγία του Τσιμαμπούε αρχικά δεν ήταν πίνακας, ακόμη και η Αθηνά του Φειδία αρχικά δεν ήταν άγαλμα». Όλα αυτά τα έργα που σήμερα τα αντιμετωπίζουμε ως «έργα τέχνης», πριν πάρουν τη θέση τους στο Μουσείο, όσο ακόμη βρίσκονταν στον φυσικό τους χώρο λειτουργούσαν ως λατρευτικά αντικείμενα. Για να βρουν τη θέση τους στο Μουσείο χρειάστηκε να αποκοπούν από τον φυσικό τους χώρο, να χάσουν την αρχική τους λειτουργία και να μεταμορφωθούν σε έργα τέχνης.

«Τι μας νοιάζει η ταυτότητα του “Άνδρα με τη χρυσή περικεφαλαία” ή του “Άνδρα που φοράει γάντι”; Τους λέμε Ρέμπραντ και Τισιανό. Η προσωπογραφία παύει να είναι πρώτα απ΄ όλα το πορτρέτο κάποιου». Και η ζωγραφική γίνεται ζωγραφική, η γλυπτική γλυπτική και η αρχιτεκτονική αρχιτεκτονική. Δεν χρειάζεται να πιστεύουμε σε μια θεά που λέγεται Αθηνά και να θεωρούμε ότι αυτή η θεά προστατεύει την Αθήνα για να μας γοητεύσει ο Παρθενώνας.

Στο σημείο αυτό η οδός που ακολουθεί ο Μαλρώ για να περιηγηθεί στο Μουσείο του διαγράφεται ανάγλυφα στον χάρτη της σκέψης του: φτάνει ώς εκεί από την ανάγκη του να απαντήσει σ΄ ένα υπαρξιακό ερώτημα και όχι σ΄ έναν θεωρητικό γρίφο ή κάποιο τεχνικό αίνιγμα της ιστορίας της τέχνης.

Τι είναι αυτό που επιτρέπει σε ένα έργο τέχνης να μεταμορφώνεται, να υφίσταται αυτόν τον «ευτυχή ακρωτηριασμό» όπως τον αποκαλεί για να γίνει κάτι άλλο. Και πώς αυτή η δυνατότητα του έργου τέχνης μπορεί να επηρεάσει τη φαντασία όποιου στέκεται απέναντί του.