« Έκλαψα για πρώτη φορά…»

«ΚΑΠΟΤΕ ΒΡΕΘΗΚΑ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΛΙ, ΑΠΛΩΜΕΝΟΣ
ΣΕ ΔΥΟ ΚΑΡΕΚΛΕΣ, ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΜΟΥ ΜΟΥΣΚΕΜΑ ΚΑΙ
ΤΟ ΔΕΞΙ ΜΟΥ ΧΕΡΙ ΣΦΙΧΤΑ ΔΕΜΕΝΟ ΣΤΟΝ ΚΑΡΠΟ
ΕΝΟΣ ΣΑΣΤΙΣΜΕΝΟΥ ΣΚΟΠΟΥ, ΩΣΠΟΥ Ο ΓΙΑΤΡΟΣ
ΜΟΥ ΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΕ ΚΑΙ ΜΕΤΡΗΣΕ ΤΗΝ ΠΙΕΣΗ ΜΟΥ.
ΤΟ ΑΛΛΟ ΠΡΩΙ ΓΝΩΡΙΣΑ ΜΙΑΝ ΑΣΠΡΗ ΠΑΠΙΑ». ΕΤΣΙ
ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗ ΠΟΥ
ΕΠΙΓΡΑΦΕΤΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ «Η ΑΣΠΡΗ ΠΑΠΙΑ» ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ
ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «Η
ΣΥΝΕΧΕΙΑ», ΤΕΥΧΟΣ ΑΡ. 8, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 1973. ΤΟ ΑΛΛΟ
ΑΔΕΛΦΟ- ΣΥΜΠΛΕΚΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΥΣΤΡΕΦΟΜΕΝΟ-
ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙ ΤΗ ΜΑΥΡΗ ΓΑΛΗΝΗ
ΤΙΤΛΟΦΟΡΕΙΤΑΙ «Ο ΤΥΦΛΟΣ ΤΟΙΧΟΣ»
Η απορία του αναγνώστη είναι σχεδόν αυτόματη σχετικά με αυτή την άσπρη πάπια του άλλου πρωινού. Πρόκειται για μία ακόμη από τις παραισθήσεις του κρατούμενου, καθώς το συγκεκριμένο κείμενο είναι διάσπαρτο από περιγραφές παραισθήσεων; ίσως η γνωστή «πάπια» του κατάκοιτου ασθενούς, αφού προφανώς ο συγγραφέας μεταφέρθηκε σε κάποιο νοσηλευτικό ίδρυμα; ή μήπως μία πραγματική, ζωντανή πάπια που παρεισέφρησε στο αστικό τοπίο κατά την μεταγωγή- σαν εικόνα από ταινία του Κουστουρίτσακαι έμεινε στη συνείδηση του κρατούμενου ως το σύμβολο μίας ευ-τοπίας σε αντιδιαστολή με τον μη-τόπο της φυλακής;

Η άσπρη πάπια
Η τελευταία εκδοχή είναι χωρίς αμφιβολία προτιμότερη, καθώς μία πραγματική άσπρη πάπια στη μέση του πουθενά, υποστασιοποιεί την ανάγκη και λαχτάρα του αγωνιζόμενου υποκειμένου να παραμείνει στο ανθρώπινο μέτρο και στην ανθρώπινη ουσία, όταν μία ολόκληρη κατασταλτική μηχανή επιχειρεί το αντίθετο. Η διαχρονικότητα του βιβλίου έγκειται στη σοφή επιλογή του συγγραφέα να αποφύγει την άμεση σύνδεση με την τοτινή πολιτική συγκυρία, και να μεταφέρει με τρόπο λοξό τη βιωμένη φρίκη στην κοιλιά του κήτους της κρατικής καταστολής, όπως είναι ο εγκλεισμός σε απομόνωση.

Γράφει ο Φουκώ στο κλασικό πλέον έργο του Επιτήρηση και Τιμωρία: «η απομόνωση των καταδίκων είναι η ασφαλέστερη εγγύηση ότι μπορεί κανείς να ασκεί πάνω τους, στον πιο έντονο βαθμό, μιάν εξουσία που δεν είναι δυνατόν να αντισταθμιστεί από καμιάν άλλη επιρροή… Η απομόνωση εξασφαλίζει την ιδιαίτερη συνομιλία ανάμεσα στον κρατούμενο και στην εξουσία που ασκείται πάνω του» ( Εκδ. Ράππα, 1989, σ. 311). Η ίδια λογική διέπει τους τόπους εγκλεισμού και στις μέρες μας, της ύστερης νεωτερικότητας. Πρόκειται για την είσοδο σε ένα αφύσικο περιβάλλον απόλυτης επιτήρησης, απώλειας της ταυτότητας και έλλειψης διεξόδου. Η φυλακή και η φυλάκιση δεν είναι μία αφηρημένη έννοια, όπως συχνά διεξάγεται η συζήτηση σχετικά με αυτή. Πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από τη στέρηση της ελευθερίας, είναι άγονος πόνος και στείρα οδύνη ( βλ. L. Ηulsman- J. Βernat de Celis, Άστοχες Ποινές, Νομική Βιβλιοθήκη, 1997).

Και η απομόνωση είναι το κεφάλι της Μέδουσας. Συνιστά ουσιαστικά σωματική ποινή, ρυθμίζει όλες τις κινήσεις του κρατούμενου και κατακτά τον άνθρωπο στην ολότητά του. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι κομμουνιστές του μεσοπολέμου κωδικοποίησαν- από ένστικτο και εμπειρία- τη βασική αρχή επιβίωσης και αντίστασης του πολιτικού κρατούμενου στην περίφημη φράση: «αγάπα το κελί σου, τρώγε το φαγί σου και διάβαζε πολύ».

Οι σοβάδες
Στην περίπτωση του Μαρωνίτη αυτό δεν επιτράπηκε, και στην αφήγησή του η σχέση του έγκλειστου με τον χώρο του- αλλά και με τον χρόνο του- επανέρχεται συνεχώς με τρόπο οδυνηρό: «Είχα συνηθίσει πια στο πρώτο μου κελί, είχα διαβάσει πολλά σχήματα στους ξεφτισμένους σοβάδες και στο πάτωμα, βρήκα τη γωνιά του Θεού και τη γωνιά της γυναίκας μου, κρέμασα και μια άγρια γαζία που μου είχες δώσει το προηγούμενο βράδυ… Την άλλη μέρα, Μεγάλη Πέμπτη, με ξαπόστειλαν με μια αλλαξιά ρούχα. Ολότελα άδειο, χωροφυλακίστικο κελί. Έκλαψα για πρώτη φορά. Δίχως ρολόι, τίποτε… Μ΄ έβαλαν σ΄ άλλο κελί στην αντικρινή μεριά, ύστερα σ΄ άλλο, σ΄ άλλο και τώρα σ΄ αυτό που είμαι» («ο τυφλός τοίχος»). Η μόνη απαντοχή τα βιβλία, «τρείς νεκροί γέροι που μιλούσαν ζωντανά». Και αυτό όμως έγινε αντιληπτό από την κρεατομηχανή και αφαιρέθηκε: «Ήμουνα ολότελα μόνος, δίχως τους τρείς γέρους. Μάταια ζητούσα να μου τους φέρουν… Φέρτε τους γέρους και θα γίνω αρνί, τους έλεγα. Τουλάχιστον δώστε μου ένα μολύβι» («η άσπρη πάπια»).

Ο Βασίλης Καρύδης είναι αν. κ αθηγητής Εγκληματολογίαςστο Παν/μιο Πελοποννήσου

Δ.Ν. Μαρωνίτης

Η ΜΑΥΡΗ ΓΑΛΗΝΗ

ΣΑΡΑΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΝΑΝΑ ΒΕΤΤΑ, ΕΚΔ. ΤΟ ΡΟΔΑΚΙΟ 2007, ΣΕΛ. 51, ΤΙΜΗ: 12,50 ΕΥΡΩ