ρε-ZOOM-έ Ταξιδευτές φυγάδες και φευγάτοι

Το βλέπω εδώ και πολλούς μήνες στην Πλάκα, στην καρδιά των ενοποιημένων αρχαιολογικών χώρων, και αναρωτιέμαι πότε θα το προσέξει επιτέλους ένας από τους δεκάδες επιστημονικούς και διοικητικούς υπεύθυνους που δουλεύουν εκεί γύρω, μπας και διορθωθεί το κραυγαλέο λάθος. Μια δίγλωσση (ελληνικά- αγγλικά) πινακίδα μπροστά στον χώρο του μνημείου του Λυσικράτη, από αυτές τις κατά τα άλλα καλαίσθητες και εμβριθέστατες που έχουν στηθεί τα τελευταία χρόνια στους αρχαιολογικούς χώρους της περιοχής, πληροφορεί τους περαστικούς Αθηναίους και τουρίστες ότι το 1894 η Αθήνα ήταν ακόμη τουρκοκρατούμενη!

Τότε ήταν, σύμφωνα με την πινακίδα, που ο Ομέρ πασάς κατέστρεψε όλα τα κτίσματα της μονής των Καπουτσίνων, που βρισκόταν εκεί, εκτός από το αρχαίο μνημείο. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι το λάθος (1894 αντί 1824) έχει παρεισφρήσει και στα δύο κείμενα της πινακίδας. Πράγμα που υπαινίσσεται ότι δεν πρόκειται για στιγμιαία αβλεψία ενός, αλλά για συνεργασία της τσαπατσουλιάς και της αμορφωσιάς περισσότερων του ενός.

Λέμε συχνά, εμείς οι κριτικοί βιβλίου, ότι προσδοκούμε την έκπληξη. Αλλά συνήθως έχουμε μια ορισμένη ιδέα για το πώς περίπου θα είναι αυτή η έκπληξη και πού πρέπει να την αναζητήσουμε. Οξύμωρη στάση, φυσικά. Η έκπληξη είναι έκπληξη ακριβώς επειδή έρχεται από μια κατεύθυνση και με μια μορφή που δεν τις περιμένεις. Αληθινή έκπληξη, λοιπόν, ήταν για μένα το μυθιστόρημα του άγνωστού μου, ως συγγραφέα, Μιχάλη Παγούνη Παιδιά της ελπίδας (Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 2006, σελίδες 358). Ο Μιχάλης Παγούνης, βέβαια, κάθε άλλο παρά άσημος μπορεί να θεωρηθεί. Είναι ένας διαπρεπής υδρογεωλόγος, του οποίου μάλιστα οι μελέτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση της λειψυδρίας στο λεκανοπέδιο της Αττικής την περίοδο 1988- 93. Εκείνο που ενδιαφέρει εδώ, σε σχέση με το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά του, είναι ότι ο Μιχάλης Παγούνης υπήρξε ένα από τα παιδιά του «παιδομαζώματος». Στο αποκορύφωμα του Εμφυλίου σχεδόν ολόκληρος ο πληθυσμός του χωριού του, της Ζέρμας κοντά στην Κόνιτσα, μετακινήθηκε πίσω από τα αλβανικά σύνορα. Από εκεί, ο δωδεκάχρονος τότε Παγούνης μεταφέρθηκε μαζί με άλλα παιδιά στο Ελμπασάν, αργότερα στη Ρουμανία και τέλος στην Πολωνία, όπου έμελλε να ζήσει ώς το 1975, χρονιά του επαναπατρισμού του.

Το μυθιστόρημα (το οποίο αποτελεί χρονολογική συνέχεια ενός άλλου, με τίτλο Ο θαμπός δίσκος του ήλιου ) παρακολουθεί τον νεαρό ήρωά του με το σημαδιακό όνομα Λάμπρος Μάντης από τη στιγμή που περνάει με τους δικούς του τα αλβανικά σύνορα, το 1948, ώς το 1953, οπότε, ήδη τέσσερα χρόνια στην Πολωνία, στέλνεται στο Βρότσλαβ για να τελειώσει το γυμνάσιο και να σπουδάσει στο πανεπιστήμιο. Με (μερική) εξαίρεση το Μητριά πατρίδα του Μιχάλη Γκανά, δεν ξέρω καμιά άλλη λογοτεχνική μαρτυρία για τα παιδιά του Εμφυλίου που μεγάλωσαν στις παιδουπόλεις της άλλης πλευράς. Η αξία όμως του βιβλίου του Παγούνη δεν περιορίζεται σ΄ αυτό. Παρά τον τίτλο του, που μυρίζει κάπως σοσιαλιστικό ρεαλισμό, δεν υπάρχουν στις σελίδες του ούτε σοσιαλιστικός κηρυγματισμός ούτε αφελείς σχηματοποιήσεις. Υπάρχει, αντίθετα, ένα αυστηρό, απέριττο, ακριβολόγο, στιβαρό, αβίαστα υποβλητικό ύφος, που τολμώ να αποκαλέσω ηπειρώτικο- συναντάμε τα χαρακτηριστικά του σε πολλούς άλλους Ηπειρώτες συγγραφείς. ΄Ενα ύφος που δεν αρνείται καθόλου το χιούμορ- ένα ξερό, γι΄ αυτό ιδιαίτερα δραστικό χιούμορ- και είναι ιδιαίτερα κατάλληλο για την απόδοση κωμικοτραγικών καταστάσεων, γιατί τις περιγράφει επακριβώς χωρίς να τις σχολιάζει ή να τις επιχρωματίζει. Με αυτό το εργαλείο, λοιπόν, ο Παγούνης μιλάει για τις περιπέτειες του Λάμπρου και των μικρών συντρόφων του, την έκ πληξή τους για τα ήθη των ξένων χωρών που τους φιλοξενούν, τη σύγχυσή τους από τα αιφνιδιαστικά πολιτικά γυρίσματα, που επηρεάζουν και τη δική τους διαπαιδαγώγηση, τον τρόπο που προσλαμβάνουν τις αντιθέσεις μεταξύ των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων, την οξυμμένη αντίληψή τους για τις διαφορές νοοτροπίας και ήθους των δασκάλων τους, την απορία τους για τα, συχνά, αινιγματικά ή αντιφατικά λόγια τους, τη σύγκρουση ανάμεσα στην παιδική αθωότητα και τη δίψα τους για ζωή αφ΄ ενός, τις αρχές και τους κανόνες των παιδονόμων τους αφ΄ ετέρου. Ελλειπτική, αλλά συνεκτική και νευρώδης η αφήγηση, ξέρει να αποφεύγει τους πλατειασμούς και τα «υδαρή» υλικά, για να εστιάσει στο καίριο και να το αναδείξει.

Ένα άλλο βιβλίο θα ικανοποιήσει ιδιαίτερα όσους αρέσκονται να πιστεύουν πως παντού υπάρχει ένας ΄Ελληνας, ενώ σε άλλους, περισσότερους, θα αρκούσε το ότι είναι ένα συναρπαστικό αφήγημα. Πρόκειται για το ταξιδιωτικό ημερολόγιο του Γ. Μ.Καλβοκορέσση, ενός από τους αξιωματικούς του πλοίαρχου Τσαρλς Ουίλκς στην πρώτη εξερευνητική αποστολή των Ηνωμένων Πολιτειών έξω από το έδαφος της χώρας, το 1838- 1842. Ο Ουίλκς και οι άνδρες του όργωσαν τον Ειρηνικό ωκεανό, χαρτογράφησαν την ημιανεξερεύνητη τότε δυτική ακτή της Βόρειας Αμερικής και ήταν οι πρώτοι που αναγνώρισαν ότι η Ανταρκτική είναι ήπειρος. Οι περιπέτειες της αποστολής και τα άφθονα γεωλογικά, ζωολογικά, βοτανολογικά, ανθρωπολογικά ευρήματά της περιγράφονται πολύ γλαφυρά από τον νεαρότατο, τότε, υποπλοίαρχο Γ. Μ. Καλβοκορέσση στο ημερολόγιό του.

Αλλά ποιος ήταν αυτός ο Γ. Μ. Καλβοκορέσσης και πώς βρέθηκε στην Αμερική, πολύ πριν από την εποχή της μαζικής μετανάστευσης στον Νέο Κόσμο; Η ζωή του δεν ήταν λιγότερο περιπετειώδης από το ταξίδι της αποστολής Ουίλκς. Ο Χιώτης Γεώργιος Μουζάλας Καλβοκορέσσης (μακρινός πρόγονος του Νίκου Δήμου από την πλευρά της μητέρας) ήταν έξι χρονών στη σφαγή του 1822. Αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους και σύρθηκε στα σκλαβοπάζαρα. Ο πατέρας του, που είχε γλιτώσει επειδή έλειπε για δουλειές στη Σμύρνη, κατάφερε με κόπο να τον εξαγοράσει και τον μπάρκαρε σ΄ ένα μπρίκι για τη Βαλτιμόρη. ΄Ενας απόστρατος Αμερικανός πλοίαρχος ανέλαβε την κηδεμονία του παιδιού και το προώθησε για καριέρα στο Αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό, όπου ο νεαρός ΄Ελληνας είχε ταχύτατη ανέλιξη. Η συμμετοχή του στην αποστολή Ουίλκς ήταν ένα, ασφαλώς το σημαντικότερο, από τα πολλά ταξίδια που επρόκειτο να κάνει στις θάλασσες του κόσμου. Παρόλο που και άλλα μέλη της αποστολής κράτησαν ημερολόγιο, το δικό του ήταν το μόνο που γνώρισε εκδοτική επιτυχία στην Αμερική, και μάλιστα πολύ μεγάλη. Στα τέλη της περασμένης χρονιάς κυκλοφόρησε επιτέλους και στα ελληνικά, από την Αlpha Τrust (που κάνει αξιόλογη δουλειά στην έκδοση βιβλίων με δυσεύρετες σήμερα ιστορικές μαρτυρίες), μεταφρασμένο από τη Σοφία Οικονόμου, σε μια πολύ φροντισμένη δίτομη έκδοση. Σας συνιστώ να την αναζητήσετε, έστω και αν δεν υπάρχει σε όλα τα βιβλιοπωλεία.

Τα βιβλία με θέμα εξερευνητικά ταξίδια περασμένων αιώνων πληθαίνουν ολοένα τα τελευταία χρόνια. Δεν είναι μόνον η νοσταλγία της περιπέτειας που ευθύνεται γι΄ αυτό το φαινόμενο. Όπως ίσως προσέξατε από την κριτικογραφία μου των τελευταίων εβδομάδων, σ΄ ένα βαθύτερο επίπεδο πρόκειται για επιθυμία επανανακάλυψης του κόσμου, μέσα από την ανάγνωση της εποποιίας των μεγάλων ανακαλύψεων υπό το πρίσμα των σύγχρονων εμπειριών. Ένα από τα ωραιότερα δείγματα αυτού του είδους που έπεσαν στα χέρια μου είναι το βιβλίο των Τζιάνι Γκουανταλούπι και ΄Αντονι Σούγκαρ Γεωγραφικό πλάτος μηδέν: ιστορίες από τον Ισημερινό (εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2006, μετάφραση Στέλλα Κάσδαγλη, σελίδες 372). Με ανάλαφρο ύφος, αλλά κριτικό πνεύμα, οι δύο συγγραφείς μάς δίνουν ελάχιστα γνωστές λεπτομέρειες για διάσημες εξερευνήσεις ή μας θυμίζουν μισοξεχασμένες ιστορίες που διαδραματίστηκαν σ΄ αυτή τη ζώνη της υφηλίου. Το φάσμα είναι ευρύτατο- από την αναζήτηση του Ελ Ντοράδο και τον θρυλικό Αγκίρε ώς τον περίπλου της γης από τον Μαγγελάνο, από τη «Ζαν ντ΄ Αρκ του Κονγκό» ώς τη θηριωδία της «Καρδιάς του Σκότους», του κράτους που ίδρυσαν εκεί οι Βέλγοι με προσωπικό ιδιοκτήτη του τον βασιλιά Λεοπόλδο Β΄, από την εξερεύνηση των πηγών του Νείλου ώς τη συνάντηση του γλυκού Λίβινγκστον με τον αδίστακτο τυχοδιώκτη Στάνλεϋ, από τις τραγελαφικές εμπειρίες του Ρόμπερτ Λιούις Στήβενσον στον Νότιο Ειρηνικό ώς τον ερωτικό παράδεισο που αποπειράθηκε να δημιουργήσει η βαρόνη Ελίζα φον Βάγκνερ στα νησιά Γκαλάπαγκος. Η ανακάλυψη του Ισημερινού, φαίνεται να μας λένε οι συγγραφείς, είναι μια ιστορία όπου οι ευγενέστερες φιλοδοξίες μπλέκονται αξεδιάλυτα με τις ευτελέστερες, ο ηρωισμός με την αχρειότητα, η φιλομάθεια με την ιδιοτέλεια, ο ιδεαλισμός με την κτηνωδία, η έλξη για το διαφορετικό με την άρνηση και τη διαστροφή του. ΄Αραγε δεν μπορούμε να πούμε ότι, από αυτή την άποψη, το βιβλίο τους είναι παραδειγματικό για ολόκληρη την ιστορία των ανακαλύψεων;

Ο Ιούνιος ήταν για μένα πάντοτε περίοδος εξερευνήσεων, όπως και ο Σεπτέμβριος. Ένα παλιό εξερευνητικό εξάνθημά μου φουντώνει αυτές τις εποχές και δεν με αφήνει σε ησυχία. Η στήλη θα λείψει για μερικές εβδομάδες. Θα τα ξαναπούμε, με το καλό, στις αρχές Ιουλίου.