Άσκηση αυτογνωσίας

Ευγενία Φακίνου- Ε. Χ.Γονατάς. Σε τίποτα δεν μοιάζουν ως συγγραφείς ούτε γνωρίστηκαν ποτέ. Κι όμως, έναν χρόνο μετά τον θάνατό του, η Φακίνου της Μεγάλης Πράσινης και του Έρως,θέρος,πόλεμος, έγραψε ένα αφήγημα 60 σελίδων με πρωταγωνιστή τον «Νώντα» του Ταξιδιώτη και της Προετοιμασίας, της Κρύπτης, του Βάραθρου και των Αγελάδων. Από αυτά τα ολιγοσέλιδα βιβλία του άντλησε «ομιλητικά» αποσπάσματα και τα κέντησε στις «Φιλοδοξίες κήπου», που δάνεισαν μάλιστα τον τίτλο τους στην πρώτη της συλλογή διηγημάτων (Εκδ. Καστανιώτης). Πρόκειται για ένα αφήγημα ιδιότυπο, αφού πατάει γερά στο βραβευμένο ντοκιμαντέρ «Διαβάζοντας» της Εύας Στεφανή για τον Γονατά και σχολιάζει τα όσα αποτυπώνει η εικόνα: την εμμονή του, λ.χ., στα καρό πουκάμισα ή την εξάρτησή του από τα κλειδιά, την ακαταστασία του ζωτικού χώρου του ή την τάξη της βιβλιοθήκης του· αλλά πρώτα πρώτα τη βιωματική σχέση του με τα καραβοτσακισμένα γατιά του, τα «δύσκολα» λουλούδια του, τα σταφύλια ή τα χρυσόψαρά του, σχέση θερμή η οποία μας εισάγει στον υπόγειο διάλογό του με τους αγαπημένους του συγγραφείς και καλλιτέχνες. «Βλέπει» η Φακίνου αυτά που κρύβονται στις σκηνές της ταινίας, τα στοχάζεται κι έπειτα αναστοχάζεται τον εαυτό της, γράφοντας με ταπεινότητα, λιτότητα, λακωνικότητα και πειθαρχία σπάνια για συγγραφέα συνηθισμένη να μιλάει σε ευρύ κοινό. Ο «ήρωάς» της εδώ δεν πολυμοιάζει βέβαια με εκείνους τους παλιούς της, τους πρόσφορους για ταυτίσεις, που την έκαναν δημοφιλή, αγγίζει όμως τις προσωπικές της χορδές. Τη συγκινεί, όπως μου έλεγε, το τρυφερό και ευάλωτο της φύσης του Γονατά. Τη συγκινεί και τη διδάσκει, κι εκείνη τον… μεταγράφει για έναν κύκλο αναγνωστών που δύσκολα θα διασταυρώνονταν με το έργο του. Ύστερα από αυτό, ορισμένοι θα νιώσουν οπωσδήποτε την περιέργεια να τον διαβάσουν, αλλά κι αν όχι, πάλι θα «γράψει» η αντισυμβατική φωνή του περνώντας στο χαρτί. Μάλιστα το αφήγημα αυτό της Φακίνου θα λειτουργήσει και ως ντοκουμέντο, αφού διασώζει γωνιές του κήπου και των σπιτιών του Γονατά (δύο ίδιες μονοκατοικίες πλάι πλάι στην Κηφισιά) που σε λίγο θα δοθούν για αντιπαροχή. «Ο κήπος είναι ένας μικρόκοσμος, δεν είναι γραφικότητες», έλεγε ο ίδιος· «εδώ είναι θαμμένα όλα», και εννοούσε τον σκύλο ή τις αναμνήσεις του, αλλά και τους κόπους του, τα ξενύχτια και τις θυσίες που χρειάστηκαν για να γραφτεί κάθε βιβλίο του, για να μεγαλώσει κάθε δέντρο. Όλη του τη ζωή, τη μετέφραζε έτσι, σε δύο λέξεις: «φιλοδοξίες κήπου».

«Με ιντριγκάριζε η προσωπικότητά του,η αθωότητά του, και μ΄ ενδιέφερε η ποιητική του λόγου του», λέει σήμερα η Φακίνου.

Ωστόσο δεν διαχειρίστηκε τον Γονατά σαν λογοτεχνικό ήρωα.

Έμεινε υπερβολικά πιστή στην ταινία. Γιατί άραγε; «Επειδή είμαι καλό παιδί και έντιμος άνθρωπος- ήθελα να σεβαστώ τη Στεφανή (σ.σ: σε αντίθεση με άλλους). Αλλά και επειδή ήταν μια άσκηση ύφους για μένα: να κάνω στοπ-καρέ, να εισδύσω στην εικόνα και να τη διευρύνω, παρεμβαίνοντας δημιουργικά είτε με την επιλογή των αποσπασμάτων από τα γραπτά του είτε με τις παρατηρήσεις μου, χωρίς όμως να απομακρυνθώ από όσα κατέγραψε ο φακός».

Μα, είναι λογοτεχνία αυτό; «Δεν ξέρω. Είναι πάντως ένα πειραματικό κείμενο, σημαντικό για μένα». Ως άσκηση αυτογνωσίας μέσα από την παρατήρηση ενός συγγραφέα που έγραφε μόνο και μόνο για να καθησυχάσει την ανησυχία του; «Ακριβώς. Κατάλαβα ότι έχω κι εγώ “φιλοδοξίες κήπου”. Σκέφτομαι μεγαλειώδη πράγματα, αλλά αρκούμαι στα μικρά που μπορώ να κάνω. Στα βιβλία, στη φιλία, στις σχέσεις… Όλα θέλουν περιποίηση, πότισμα, “συνέχεια απασχόληση”, που έλεγε κι εκείνος. Δεν με υποχρεώνει κανένας να γράφω. Κάτι προσπαθώ να επουλώσω κι εγώ».

Έπειτα από 11 μυθιστορήματα και 25 χρόνια παρουσίας στα γράμματα, οι Φιλοδοξίες κήπου είναι η πρώτη συλλογή διηγημάτων της Ευγενίας Φακίνου, με μόνο ανέκδοτο το αφήγημα του τίτλου, ενώ τα υπόλοιπα έντεκα διηγήματα είναι δημοσιευμένα από το 1987 και δώθε. Ίσως όμως αυτό να είναι τελικά το πιο προσωπικό της βιβλίο. Διότι οι πρωταγωνιστές της, από την Ιφιγένεια («Πάντα ονειρευόμουνα να γεράσω») ή τον γκέι ζωγράφο που βιώνει μία σειρά απορρίψεων (στο εξαιρετικό διήγημα του 2001 με τον τίτλο «Εποχή προδοσίας») μέχρι την «Κυρία των λουλουδιών» (που είναι η μάνα της) ή τον Γονατά, καθρεφτίζουν τις αγωνίες, τους φόβους, τις ανησυχίες της αλλά και τη δύναμή της. Η Ευγενία Φακίνου πιστεύει στις απεριόριστες ικανότητες προσαρμογής του ανθρώπου. Και όλες αυτές οι ιστορίες είναι εκδοχές ενός μονολόγου, σε διαφορετικό κάθε φορά ύφος, διαφορετικές συγκυρίες, με θέμα ακριβώς την προσαρμοστικότητα που όμως δεν εκφυλίζεται στην ηττοπάθεια ούτε στον συμβιβασμό, αλλά ανοίγει εναλλακτικούς δρόμους ολοκλήρωσης του εαυτού. Σε αυτό το σχήμα, ο Ε. Χ. Γονατάς ξεχωρίζει καθώς μετατοπίζει τη συζήτηση (και απογειώνει το βιβλίο) καλώντας μας να κρατάμε σε εγρήγορση τις αισθήσεις και τη φαντασία μας, έτσι ώστε να συλλαμβάνουμε τη «δεύτερη υπόσταση των πραγμάτων»: την ομορφιά τους.