Περιοδικά

Ο Καζαντζάκης ως… Εαμοσλάβος συγγραφέας

Ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι οι συζητήσεις για το έργο του «πολυσύνθετου δημιουργού» Νίκου Καζαντζάκη (50 χρόνια μετά το θάνατό του) έχουν σχεδόν σταματήσει στον ευρωπαϊκό χώρο, το «Δέντρο» τύπωσε έναν ογκώδη αφιερωματικό τόμο (190 σελίδες) για τη ζωή και το έργο του πασίγνωστου συγγραφέα.

Δεκάδες συγγραφείς άρθρων (πάνω από σαράντα), από πολλά πεδία των Γ ραμμάτων, των Τεχνών και της Σκέψης, κυκλώνουν το θέμα με «καταφάσεις και αμφιθυμίες» και ασφαλώς συνεισφέρουν πολλά στο «φαινόμενο Καζαντζάκης». Ο πλουραλισμός των απόψεων και η θεματική των κειμένων συνεισφέρουν πράγματι στο στόχο του αφιερώματος: «… Μια πρόταση για συζήτηση, πέρα από το ιστορικό και κοινωνιολογικό ενδιαφέρον, που πιστεύουμε ότι έχει η σκιαγράφηση μέσα από χαρακτηριστικά κείμενα, της πολιτι(στι)κής υποδοχής ενός “παραβατικού” συγγραφέως στα καθ΄ υμάς». Πολύτιμο απόκτημα, λοιπόν, αυτό το τεύχος του «Δέντρου» για τη μελέτη και αξιολόγηση των έργων του Καζαντζάκη. Υπάρχει, ωστόσο, και ένα άλλο όφελος από κάποια παλαιότερα κείμενα: Η αποκάλυψη του διαχρονικού μίσους των «εθνικοφρόνων» των ανερμάτιστων Ελληναράδων και των ρασοφόρων, για τη διανόηση και τους διανοούμενους.

Σ΄ ένα πραγματικά πρωτοποριακό για την εποχή κείμενο με τίτλο «Πνευματικός μακαρθισμός» («Καθημερινή» 26/1/1954) ο Αιμίλιος Χουρμούζιος υπερασπίζεται το έργο του Καζαντζάκη που είχε δεχθεί χυδαίες επιθέσεις, καθώς και την ελευθερία του δημιουργού που δεν έχει σχέση με «χρηστομάθειες». Σε δύο ημέρες η «Εστία» δημοσιεύει απάντηση κάποιου συνεργάτη με το ψευδώνυμο «Κρητικός». Ένα περιβόλι με μαύρα άνθη, απ΄ όπου αποσπώ την τελευταία φράση: «Δεν ημπορεί να είσαι εθνικόφρων και να εκθειάζεις τους Εαμοσλάβους συγγραφείς. Ούτε ορθόδοξος Χριστιανός και να προπαγανδίζεις τα αντιθρησκευτικά αίσχη του Καζαντζάκη…».

Τι κρίμα να μην είχαν τότε την ηλικία του «Κρητικού» οι Χριστόδουλοι, οι Ψωμιάδηδες, οι Παπαθεμελήδες και οι Άνθιμοι. Θα είχαν πολλά να συνεισφέρουν στη λογοτεχνική κριτική!

ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ. Μια σπουδαία πνευματική προσωπικότητα, ο Γιάννης Βλαχογιάννης (1867-1945), είχε την ευαισθησία να φροντίζει και τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη όταν ο μεγάλος Σκιαθίτης είχε φθάσει στα όρια της επιβίωσης. Η «Πνευματική Ζωή» του Μιχάλη Σταφυλά ανασύρει μια συγκινητική επιστολή (Μάρτιος 1906) του Βλαχογιάννη προς τον εύπορο φίλο του Αλέξανδρο Πάλλη:

«Αγαπητέ μου φίλε Φέτο λησμονήσατε το φίλο σας τον Παπαδιαμάντη. Είναι σε κακά χάλια. Έγινε πεια ανίκανος και για δουλειά. Έπαθαν τα δάχτυλά του παράλυση, και δε μπορεί να κρατήση πέννα, ούτε και να περιποιηθή τον εαυτό του. Εμείς εδώ μαζεύουμε χρήματα για να τον στείλωμε σ΄ το χωριό του. Δώσαμε πολλοί από ένα ποσό μικρό. Αν χειροτερέψη θα φροντίσωμε να τον βάλωμε σε νοσοκομείο. Δεν έχει όμως ρούχα και γι΄ αυτό ήθελα να σας παρακαλέσω. Την καλωσύνη σας θα τη νομίσω, καθώς πάντα, και δική μου υποχρέωση. (…) Αν στείλετε κανένα δέμα του Παπαδιαμάντη, αυτός συχνάζει σ΄ το καφφενείο “Η Τέρψις” κ΄ εκεί μπορεί να λάβη την ειδοποίησή σας. Αν φύγη πριν από δέκα μέρες για την πατρίδα του θα σας ειδοποιήσω»…

Έτσι ζούσε, πέντε χρόνια πριν πεθάνει ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.

ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ. Ο κριτικός λογοτεχνίας στα «ΝΕΑ» και συγγραφέας Δημοσθένης Κούρτοβικ παραχώρησε μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη στο «Διαβάζω» και στον Κώστα Κατσουλάρη, εφ΄ όλης της ύλης, όπως λέμε. Περιορίζομαι, ρίχνοντας δόλωμα για την πλήρη ανάγνωση, σε τρεις αφορισμούς: «Όταν ξεκινάς μια στήλη λογοτεχνικής κριτικής, το ζήτημα δεν είναι πόσο σημαντικό πράγμα είναι η λογοτεχνία, αλλά πόσο σημαντικά είναι αυτά που έχεις να πεις εσύ». «Οι συγγραφείς σήμερα δεν πολυπιστεύουν στη λογοτεχνία. Πιστεύουν μόνο στη δική τους λογοτεχνία». Και για τα λογοτεχνικά βραβεία: «… Όλοι γνωρίζονται με όλους, όλοι συναλλάσσονται με όλους και θα πρέπει να είναι κανείς πολύ εκκεντρικός για να μένει απ΄ έξω. Ο κομφορμισμός αποτρέπει τις συγκρούσεις και τις ρήξεις, υπάρχει η τάση να βραβεύουν οι μεν τους δε και τελικά να βραβεύονται όλοι. Φοβάμαι πως ο πολλαπλασιασμός των λογοτεχνικών βραβείων τα τελευταία χρόνια αυτό εξυπηρετεί κατά βάθος και όχι την ανάγκη της διαφοροποίησης».

ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ: Διον. Αιγινήτου 34, Αθήνα- 11528. Τηλ. 210-3804.630

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ: Χατζοπούλου 49, Καλλιθέα 17671. Τηλ.: 210-9588.333.

«ΔΙΑΒΑΖΩ»: Χαριλάου Τρικούπη 38, Αθήνα 106 80. Τηλ. 210-3388.008.